Η προκατάληψη της επιβεβαίωσης

Στο βιβλίο «Εξωγήινοι – Η επιστήμη ρωτά: υπάρχει κάποιος εκεί έξω;», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Τραυλός και στο οποίο θα χρειαστεί να επανέλθουμε με άλλη αφορμή, ο καθηγητής Θεωρητικής Φυσικής Τζιμ Αλ Καλίλι έχει την έμπνευση να συγκεντρώσει ορισμένους από τους κορυφαίους της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας (αστρονόμους, βιοχημικούς, κοσμολόγους, ανθρωπολόγους, νευροεπιστήμονες κ.ο.κ.) και να τους ζητήσει να καταθέσουν την άποψή τους – από την πλευρά της ειδικότητάς τους, εξυπακούεται – τόσο για την ύπαρξη εξωγήινης ζωής αυτής καθαυτήν, όσο και για τις μορφές που ενδέχεται να έχει πάρει η ζωή αυτή. Υποχρεωτικά, το δεύτερο σκέλος του ερωτήματος δεν μπορεί να αγνοήσει και τις μορφές που έλαβε η ζωή στη Γη κατά την εξελικτική διαδικασία. Από τη στιγμή που μας ενδιαφέρει περισσότερο να μάθουμε εάν υφίστανται νοήμονα εξωγήινα όντα (όχι πως θα αγνοήσουμε τα υπόλοιπα, αλλά με τα νοήμονα έχουμε ασυγκρίτως πιο πολλές πιθανότητες κάπως / κάπου / κάποτε να επικοινωνήσουμε), φυσικό επόμενο είναι να εξετάσουν οι επιστήμονες και την ανώτερη μορφή ζωής στη Γη, που τυγχάνει να είναι η ανθρώπινη – παρότι για την ποιότητα της νοημοσύνης της, το έχουμε ξαναπεί, εγείρονται ισχυρές αμφιβολίες.

Ακριβώς γύρω από αυτές τις αμφιβολίες, στο ίδιο βιβλίο, ο καθηγητής Ψυχολογίας Κρις Φρεντς διατυπώνει μια ενδιαφέρουσα άποψη. Ουσιαστικά, αναδιατυπώνει και απαντάει στο πανάρχαιο δίλημμα εάν πιστεύουμε όσα βλέπουμε ή εάν βλέπουμε όσα πιστεύουμε. «Οσον αφορά την αξιολόγηση των ενδείξεων υπέρ ή κατά οποιουδήποτε ισχυρισμού», γράφει ο Φρεντς, «επιτρέψτε μου να τονίσω πως ένας από τους πιο σημαντικούς ψυχολογικούς παράγοντες είναι η προκατάληψη της επιβεβαίωσης – ίσως η πιο διάχυτη προκατάληψη που επηρεάζει τον τρόπο σκέψης μας. Αναφέρεται στην τάση όλων μας να ερμηνεύουμε τις διαθέσιμες ενδείξεις με τρόπο που υποστηρίζει όλα όσα ήδη πιστεύουμε ή όσα θα θέλαμε να ισχύουν».

Ας μην πάμε μακριά. Ας διατρέξουμε μονάχα επί τροχάδην τα social media. Θα διαπιστώσουμε χωρίς δυσκολία – σκανδαλωδώς εύκολα, για την ακρίβεια – ότι η προκατάληψη της επιβεβαίωσης ρίχνει τη βαριά σκιά της πάνω από κάθε σχόλιο που υπογράφουμε και από κάθε like που εισπράττουμε. Εάν λέγαμε σε έναν εξωγήινο πως υφίστανται στον πλανήτη μας εταιρείες με κερδοφόρα ενασχόληση την κατασκευή προσωπικών προφίλ με εικονικούς followers και εικονικά likes, είτε θα ξεραινόταν στα γέλια είτε θα έπαιρνε τα πλοκάμια του και θα σηκωνόταν να φύγει (δεν αποκλείεται να υπάρχουν εξωγήινοι που να καταφέρνουν και τα δύο ταυτόχρονα). Θα έκανε λάθος, όμως, εάν απέδιδε αυτήν την «παλαβομάρα» αποκλειστικά στη ματαιοδοξία μας.

Αναμφίβολα η προκατάληψη της επιβεβαίωσης ανακουφίζει τη δίψα μας να είμαστε αρεστοί στους άλλους (να έχουμε σουξέ, όπως σημείωνε παλιά στο εφηβικό του ημερολόγιο ένα οικείο μου πρόσωπο), αλλά ικανοποιεί και μια πολύ βαθύτερη ανθρώπινη ανάγκη – εξού και την εντοπίζουμε σε όλες τις βαθμίδες της νοημοσύνης: από τον ημικαθυστερημένο που θα σε περιλούσει με «ψόφους» στο Διαδίκτυο, ακόμη και αν εσύ απολαμβάνεις σιωπηλός το ηλιοβασίλεμα, έως τον εκλεπτυσμένο συζητητή που, ό,τι και να του πεις εσύ, αυτός θα το παραμερίσει διακριτικά και θα σου απαγγείλει το δικό του «ποίημα». Ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο – μονάχα που δεν είναι πάντοτε τόσο ανιδιοτελές όσο ακούγεται. Κάποιοι από εμάς χτίζουν επαγγελματικές σταδιοδρομίες, θεμελιωμένες στέρεα στην προκατάληψη της επιβεβαίωσης των άλλων. Κάποιοι χτίζουν εξίσου σταθερές πολιτικές καριέρες – μη νομίζετε πως κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι από τους  εγκάθετους χειροκροτητές έως τους εικονικούς followers. Στην καλύτερη περίπτωση, εμείς χαιρόμαστε που ψηφίζουμε όποιον πολιτικό επιβεβαιώνει τις προκαταλήψεις μας· εκείνος χαίρεται που ικανοποιεί την πελατεία του.