Η παράδοξη προσαρμογή

«Η λογική ποτέ δεν θα κάνει έναν άνθρωπο να διορθώσει μια εσφαλμένη άποψη, την οποία σύμφωνα με τη λογική ποτέ δεν απέκτησε».

ΤΖΟΝΑΘΑΝ ΣΟΥΙΦΤ  Επιστολή σε έναν νέο κληρικό [1720]

«Ο Κατλέφσκι μάς εφοδίαζε όμως και με τα νεότερα πολιτικά ανέκδοτα, που τα ανήγγελλε με φωνή που έβγαινε δήθεν βεβιασμένα από τα σφιγμένα του χείλη […] Ενα από τα λίγα ανέκδοτα που έχουν αποτυπωθεί στη μνήμη μου είχε να κάνει με την ηλιθιότητα των Ναζί, με το παράδειγμα του υπευθύνου ενός τετραγώνου ο οποίος είχε εμφανιστεί στο προσκλητήριο με ένα μαύρο και ένα καφέ παπούτσι και δέχτηκε την επίπληξη του διοικητή της Επαρχίας. “Ρε σεις, Καρζούνκε!” άρχισε ο Κατλέφσκι να παρωδεί σε άψογα βερολινέζικα το ηγετικό στέλεχος. “Σας έχω ξαναπεί να το προσέχετε αυτό με τα παπούτσια! Ενα καφέ, ένα μαύρο – τι πράματα είν’ αυτά;!”. Ο Καρζούνκε, συνέχιζε η ιστορία, στάθηκε προσοχή και απάντησε: “Στις διαταγές σας, κυρ διοικητά! Αλλά ούτε κι εγώ το καταλαβαίνω. Εχω σπάσει το κεφάλι μου χίλιες φορές, μα τι να κάνω; Μέχρι και η γριά μου σηκώνει τα χέρια ψηλά! Γιατί στο σπίτι έχω κι άλλο ένα ολόιδιο ζευγάρι”…».

Το πολιτικό ανέκδοτο συμπεριλαμβάνεται στην αυτοβιογραφία του Γιόαχιμ Φεστ «Οχι εγώ – Ο ναζισμός μέσα από τα μάτια ενός παιδιού» (Μεταίχμιο, 2015). Ο Γιόαχιμ Φεστ (1926-2006), βερολινέζος δημοσιογράφος και ιστορικός, διευθυντής επί μια εικοσαετία της έγκριτης εφημερίδας «Frankfurter Allgemeine Zeitung», είναι κυρίως γνωστός για το βιβλίο του «Η πτώση – Ο Χίτλερ και το τέλος του Γ’ Ράιχ» (Ποταμός, 2005), που με τη σειρά του μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο (2004) από τον Ολιβερ Χέρσμπιγκελ, με έναν εκπληκτικό Μπρούνο Γκαντζ στον ρόλο του γερμανού δικτάτορα – κι επειδή στην Ελλάδα μάς αρέσει όλα να τα παρωδούμε, εδώ η ταινία έγινε viral από τα σατιρικά βιντεάκια που διακινούνται στο YouTube με το χιτλερικό παραλήρημα στο καταφύγιο και τους ξεκαρδιστικούς, κάθε φορά διαφορετικούς, υπότιτλους που αποδίδουν, υποτίθεται, τα λεγόμενά του. Εντούτοις, στην περίπτωση του πολιτικού ανεκδότου με το καφέ και το μαύρο παπούτσι, ο Φεστ δεν στοχεύει αποκλειστικά στο να καταδείξει τη μικρόνοια των ναζιστών. Μας μιλάει έμμεσα και για μια παράδοξη προσαρμογή, μιαν επιβεβλημένη εκ των άνω καθημερινή «κανονικότητα» που θεωρεί πιο πιθανό να έχεις δυο ζευγάρια παπούτσια με παράταιρα χρώματα παρά να έχεις μπερδέψει δυο ομοιόχρωμα ζευγάρια.

Ο Γιόαχιμ Φεστ είχε την τύχη και την ατυχία να συμπέσει η παιδική και η εφηβική του ηλικία – από τα επτά έως τα δεκαεννέα του χρόνια – με τη δωδεκαετία της ναζιστικής δικτατορίας, ενόσω ταυτόχρονα ήταν μέλος μιας μεσοαστικής οικογένειας που ζούσε στο βερολινέζικο προάστιο του Κάρλσχορστ και είχε συνειδητά αποφασίσει (με όποιο κόστος) να μη συγχρονίσει τον βηματισμό της με τους φαιοχίτωνες. Τον αντιστασιακό τόνο (έστω και παθητικό, καθότι δεν έλαβε ποτέ ενεργητικά μέρος σε κάποια ανατρεπτική δραστηριότητα) έδινε ο δάσκαλος πάτερ φαμίλιας. «Ο πατέρας μου», σημειώνει ο Φεστ, «αυτοπροσδιοριζόταν από την καταγωγή, την πορεία της ζωής του και το ισχυρό φρόνημα, όλα αντιφατικά μεταξύ τους και αλληλοσυγκρουόμενα. Ωστόσο στην περίπτωσή του οι αντιθέσεις εξομαλύνονταν από τη δύναμη της προσωπικότητάς του και όλα συνέκλιναν στην αντίθεσή του προς το εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς. Παρά τις ανεπάρκειες της ιδρυτικής πράξης της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, τις οποίες και παραδεχόταν, ήταν δημοκράτης από πεποίθηση». Κατευθυντήρια γραμμή του βίου του ήταν το απόσπασμα από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο στη Vulgata, τη λατινική μετάφραση της Αγίας Γραφής: «Etiam si omnes – ego non!» («Ακόμη κι αν όλοι – όχι εγώ!»).

Εύκολο να το λες, δύσκολο να το κάνεις. Καθώς η Δημοκρατία της Βαϊμάρης καταρρέει, ο δάσκαλος πατέρας απολύεται και το κοινωνικό status της οικογένειας κλονίζεται συθέμελα, η μητέρα του Γιόαχιμ και τα τρία αδέλφια του καλούνται να συντονίσουν τη θέλησή τους με τη θέληση του «αδιάλλακτου» πατέρα. Για τη μητέρα, που έχει πλήρη επίγνωση των συνεπειών, αυτή η στάση θα είναι μόνιμη πηγή άγχους και δυσφορίας, δυσδιάκριτα διαφορετική από μια αίσθηση δυστυχίας που συν τω χρόνω επιδεινώνεται. Για τα παιδιά της τα πράγματα είναι λιγότερο οδυνηρά. «Στην ευτυχισμένη καθημερινότητα της παιδικής ηλικίας», γράφει ο Φεστ, «όλα αυτά είχαν παραμείνει απαράλλαχτα και ενίσχυαν την εντύπωση της κανονικότητας. Εξακολουθούσαμε να παίζουμε τα μήλα στη δενδροφυτεμένη Χέντιχ Στράσε, να κάνουμε συλλογή πακέτα από τσιγάρα με εικόνες έργων τέχνης, με καλλονές του κινηματογράφου και με ποδοσφαιριστές, να συναγωνιζόμαστε ποιος θα κρεμαστεί περισσότερες φορές στο μονόζυγο του κήπου…».

Αυτήν τη μακάρια «κανονικότητα» θα επιχειρήσει να εμβολίσει ο πατέρας χωρίζοντας τα δύο μικρότερα παιδιά του από τα δύο μεγαλύτερα – τον Βόλφγκανγκ και τον Γιόαχιμ – και προσφέροντας στα μεγαλύτερα το προνόμιο του «δεύτερου δείπνου», όπου μπορούν – υπαινικτικά και προσεχτικά – να μυούνται στα μυστήρια της πολιτικής σκηνής και να πληροφορούνται «απαγορευμένες» πληροφορίες, που δεν πρέπει κατόπιν επ’ ουδενί να τις μοιραστούν με τους συνομηλίκους τους. Η  διπλή ζωή – μία πραγματική, μία για το θεαθήναι – που επιβάλλει το «δεύτερο δείπνο» μού θύμισαν το «κετμάν» που περιγράφει στην «Αιχμάλωτη σκέψη» (Παπαδόπουλος, 2017) ο πολωνός νομπελίστας Τσέσλαβ Μίλος, τουτέστιν την τέχνη τού να επιβιώνεις σ’ ένα κομμουνιστικό καθεστώς υποκρινόμενος ότι πιστεύεις κάτι άλλο από αυτό που πράγματι πιστεύεις. Βλέπετε, ο ολοκληρωτισμός, ανεξάρτητα από το αριστερό ή το δεξιό του πρόσημο, είναι πάντοτε σύμφυτος με τη διγλωσσία.

Οσο πυκνώνουν τα σύννεφα στον ορίζοντα και οι ναζιστές εγκαταλείπουν τα προσχήματα, τόσο και η αναγκαστική προσαρμογή κυοφορεί ολοένα και πιο αλλόκοτες συμπεριφορές. Οι παραδοσιακά φιλήσυχοι γείτονες στο Κάρλσχορστ ενδύονται εν μια νυκτί τον «ιδεολογικό μανδύα» και τον χρησιμοποιούν ως «εκτόνωση στον φθόνο και στη μοχθηρία, αλλά και στη ροπή της ανθρώπινης φύσης προς το κακό». Παράλληλα, τα αυριανά θύματά τους αδυνατούν να ξεχωρίσουν τις απειλητικές από τις φιλικές προειδοποιήσεις. Πιο ιλαροτραγική η περίπτωση του Χάρι Χίρσμπεργκ, ενός εβραίου βοηθού δικηγόρου. Οταν ο πατέρας του Γιόαχιμ τον εκλιπαρεί να εγκαταλείψει τη Γερμανία πριν να είναι αργά, ο Χίρσμπεργκ τού απαντάει πως ξέρει ότι «στόχος των Ναζί ήταν ακριβώς το να διώξουν τους Εβραίους από τη χώρα» και «καλό θα ήταν να μη γίνεται συνένοχος προσπαθώντας να τον πείσει να διαφύγει στο εξωτερικό, διότι έτσι υιοθετούσε άθελά του τον ρόλο του “βοηθού εκπλήρωσης” εγκλημάτων» που «όπως γνώριζε σχεδόν κάθε άνθρωπος που είχε έστω λίγες νομικές γνώσεις, ήταν επίσης αξιόποινο»… Από κάπου μακριά θα πρέπει να ακουγόταν ήδη ο κλαυσίγελος της Ιστορίας.