Μαζική, αλλά διχαστική

Η πανδημία Covid-19 δημιούργησε πρωτόγνωρες συνθήκες σε όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο. Πολίτες, επιχειρήσεις και κυβερνήσεις προσπαθούν να προσαρμοστούν στη νέα κατάσταση. Τα κράτη – μέλη της ΕΕ άργησαν να συντονιστούν για τη διαχείριση της κρίσης του κορωνοϊού. Σε αντίθεση όμως με το 2010-12, η στιγμή τού «ό,τι χρειάζεται» στην Ευρώπη χρειάστηκε μερικές μόνο εβδομάδες και όχι μήνες ή ακόμη και χρόνια για να φτάσει, όπως συνέβη κατά την κρίση του δημόσιου χρέους.

Σταδιακά, μια άνευ προηγουμένου δημοσιονομική και χρηματοοικονομική συνεργασία οικοδομείται στην Ευρώπη. Ο όγκος και η ποικιλία των δραστηριοτήτων δεν έχουν προηγούμενο στη μνήμη μας. Η ΕΚΤ πρωτοστατεί σε αυτή τη διαδικασία, οι εθνικές κυβερνήσεις επιβεβαιώνουν τα πολιτικά τους προνόμια, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προσέχει να μη θίξει την εθνική κυριαρχία των κρατών – μελών. Από την άλλη πλευρά, η διαχείριση της κρίσης οδήγησε στην ασυντόνιστη επιβολή ταξιδιωτικών περιορισμών σε όλη την Ευρώπη και στο κλείσιμο των εξωτερικών συνόρων. Αυτά τα μέτρα έχουν μεταμορφώσει δύο πυλώνες της ΕΕ: την Ενιαία Αγορά και τον χώρο Σένγκεν. Οι δύο αυτοί πυλώνες θεωρούνται απειλή για τη δημόσια υγεία.

Η διαχείριση της κρίσης κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19 άνοιξε εκ νέου μια συζήτηση που χώρισε τις χώρες της ζώνης του ευρώ, όπως και κατά την κρίση του δημόσιου χρέους πριν από μία δεκαετία. Η διαμάχη για την έκδοση «ομολόγων κορωνοϊού» έδειξε ορισμένες εντυπωσιακές ομοιότητες με τη συζήτηση για τα ευρωομόλογα. Επανεμφανίστηκαν οι προϋπάρχουσες διαιρετικές τομές μεταξύ Βορρά και Νότου στη ζώνη του ευρώ. Η Χάγη και το Βερολίνο στράφηκαν εναντίον του Παρισιού και της Ρώμης. Ούτε καν ο κορωνοϊός που μαίνεται σε όλη την Ευρώπη δεν μπόρεσε να ανατρέψει το δόγμα τού «Οχι στα ευρώ [κορωνο]ομόλογα».

Η νέα Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπό την προεδρία της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν αυτοπροσδιορίστηκε ως «γεωπολιτική» Επιτροπή. Τρεις μήνες μετά τα εγκαίνιά της, πρέπει να υπολογίσει ότι πρωτίστως η ΕΚΤ αλλά και τα κράτη – μέλη της ΕΕ ανακτούν τον έλεγχο των βασικών στοιχείων της διαχείρισης της κρίσης της πανδημίας Covid-19.

Οι απαντήσεις στην κρίση του Covid-19 ανέδειξαν σαφείς διαιρετικές τομές μεταξύ των μελών της ΕΕ. Αυτές μπορεί να εξελιχθούν σε μεγαλύτερες αντιπαραθέσεις αν οι στρατηγικές εξόδου από την κρίση δεν υπαχθούν σε συντονισμό. Οταν αρχίσει να ξεπαγώνει η οικονομική δραστηριότητα, θα επανέλθει η συζήτηση στην Ευρώπη σχετικά με τους δημοσιονομικούς κανόνες, πρόσθετα προγράμματα ανακούφισης και αιτήματα για ευέλικτη αντιμετώπιση του χρέους. Ο επόμενος επταετής προϋπολογισμός της ΕΕ θα πρέπει να επανεξεταστεί συνολικά όσον αφορά τον όγκο των δαπανών, τις προτεραιότητες και τη σταδιακή χρηματοδότηση.

Δυο τελικές παρατηρήσεις. Την 1η Ιουλίου 2020, η Γερμανία θα διαδεχτεί την Κροατία στην προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Είναι η τελευταία φορά που η καγκελάριος Ανγκελα Μέρκελ θα κρατήσει τα κλειδιά της εξάμηνης εκ περιτροπής προεδρίας. Αν υπήρχε ποτέ πιο κρίσιμη στιγμή για να αναδειχτεί ηγεσία με ευρωπαϊκά χαρακτηριστικά, π.χ. αλληλεγγύη πέρα από τα σύνορα και κατανομή των βαρών, τότε ήρθε η ώρα! Η ευρωπαϊκή κληρονομιά της Μέρκελ θα διαμορφωθεί από τις πρωτοβουλίες τής καγκελαρίας στο Βερολίνο κατά τη διάρκεια αυτών των κρίσιμων έξι μηνών.

Η αναζήτηση ενός εμβολίου μπορεί να διαρκέσει από μήνες έως χρόνια. Οι οικονομικές συνέπειες και τα επίπεδα χρέους (κρατών, επιχειρήσεων και νοικοκυριών) θα είναι σημαντικά. Οι δημοκρατίες στην Ευρώπη έχουν την πολιτική υπομονή και τα οικονομικά μέσα να αντέξουν υπό συνθήκες πανδημίας για 12 έως 18 μήνες, όπως προβλέπουν ορισμένες αναλύσεις; Η απάντηση σε αυτήν την πρόκληση θα είναι τόσο επείγουσα και αμφιλεγόμενη όσο και οι συνεχιζόμενες επιπτώσεις της κρίσης Covid-19 στην Ευρώπη.

Ο Γενς Μπάστιαν είναι πρώην μέλος της Task Force της Κομισιόν για την Ελλάδα (2011-2013), αναλυτής του τραπεζικού τομέα και senior policy advisor στο ΕΛΙΑΜΕΠ