Διδάγματα της πανδημίας{CR}

Η κρίση της πανδημίας μού προκάλεσε μεγάλο σοκ, σε δύο επίπεδα, αυτό του πολίτη και αυτό του πανεπιστημιακού δασκάλου.

Ως πολίτης, και αντιμέτωπος με μια κατάσταση, όπου τόσο οι πολιτικοί όσο και οι ειδικοί αδυνατούν να κάνουν προβλέψεις, αποδέχτηκα όχι μόνο τον εγκλεισμό, τον περιορισμό των δικαιωμάτων, αλλά και νέες μορφές υπευθυνότητας (κοινωνική απόσταση / αυτοαπομόνωση), ενισχύοντας ταυτόχρονα τη διαδικτυακή μου επικοινωνία μέσω κοινωνικών δικτύων και άλλες πλατφόρμες συζήτησης. Η κατάσταση αυτή με προβλημάτισε. Σκέφτηκα, μήπως, σε ατομικό επίπεδο, υπάρχει ο κίνδυνος να αυξηθεί ακόμα περισσότερο η ατομικότητα εις βάρος της συλλογικότητας και κατά συνέπεια και ο κατακερματισμός στα echo-chambers (όπου συμμετέχουν άνθρωποι οι οποίοι εκείνοι που ακούν ή διαβάζουν είναι των ίδιων απόψεων, άνθρωποι που ακούν τον αντίλαλο της φωνής τους); Σε ποιο βαθμό, και ειδικότερα μετά το τέλος της πανδημίας, μπορεί η πραγματικότητα αυτή να διευκολύνει την ουσιαστική συνάντηση με αντίθετες αφηγήσεις, αναγνώριση και συζήτηση;

Ωσπου έλαβα ένα μήνυμα για ένα διαδικτυακό reunion απόφοιτων λυκείου. Τότε, στις 11 Απριλίου, έζησα μια από τις συναρπαστικότερες στιγμές της ζωής μου. Είχα την ευκαιρία να μιλήσω, 38 χρόνια μετά, με συμμαθητές/τριες που σήμερα είναι μπαμπάδες, μητέρες, παππούδες και γιαγιάδες και που ζουν στα εξής μέρη του κόσμου: Λάγκος (Νιγηρία), Βαρκελώνη, Μπουένος Αϊρες, Σκόπια, Σαν Φρανσίσκο, Λος Αντζελες, Κολοράντο, Τέξας, Οσλο, Γλυφάδα, Οκλαχόμα, Τορόντο, Λονδίνο, Σίδνεϊ. Το δίδαγμα: η πανδημία υπογραμμίζει με τον καλύτερο τρόπο ότι στην τρωτότητα βρίσκεται το κλειδί της παγκόσμιας συνείδησης και αλληλεγγύης. Ανθρωποι που δεν βρίσκονται σε άμεση επαφή μεταξύ τους μπορούν να επεξεργαστούν νέα είδη κατανόησης/νοηματικά πλαίσια, καθώς όλοι είμαστε ευάλωτοι απέναντι στα ίδια προβλήματα. Η τεχνολογία συρρικνώνει τον κόσμο, όχι μόνο με «φυσικό» αλλά και με «ψυχολογικό» τρόπο, και μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε την πολύπλοκη αλληλεξάρτησή μας. Υπονομεύουν θεσμικές δομές που στο παρελθόν μάς παρείχαν την ατομική μας ταυτότητα. Αλλά σε έναν κόσμο όπου τα σύνορα «δυσκολεύουν» τους μετανάστες αλλά όχι τη μόλυνση του περιβάλλοντος και τις ασθένειες η εδαφικότητα αποκτά ολοένα και λιγότερη σημασία. Ή μάλλον αντίστροφα, η οικουμενικότητα των προβλημάτων ζητά οικουμενικές λύσεις που ξεπερνούν τα σύνορα των κρατών και τον ζήλο με τον οποίο προφυλάσσουν την κυριαρχία τους.

Ως πανεπιστημιακός δάσκαλος, συνειδητοποίησα ότι τα πολύπλοκα συστήματα του φυσικού και του κοινωνικού κόσμου αξιώνουν μία ολιστική, μη-δυαδική και μη-γραμμική προσέγγιση στην κατανόησή τους. Προσεγγίσεις που αμφισβητούν τη λογική που υπονοεί ότι ο κόσμος πρέπει να γίνεται αντιληπτός με γραμμικούς όρους αιτίου – αιτιατού. Επιχειρούμε να ερμηνεύσουμε σύγχρονες προκλήσεις με πρότερα θεωρητικά σχήματα, που οδηγούν σε αποσπασματικές λύσεις και ναρκοθετούν την κατάθεση προτάσεων που θα βελτιώσουν συνολικά την ανθρώπινη διαβίωση. Την ώρα που η αλλαγή είναι συνεχής, η μελέτη των σημερινών προβλημάτων δεν μπορεί να προϋποθέτει μία σχετικά σταθερή κατάσταση.

Με λίγα λόγια, όσο σημαντικές και τεκμηριωμένες και αν είναι οι θεωρίες μας, δεν μπορούν ποτέ να συλλάβουν τις σημερινές περιπλοκότητες του κόσμου. Διδάσκουμε, ερευνούμε και γράφουμε, στο πεδίο που βρίσκεται ανάμεσα στο γνωστό και το άγνωστο, καθώς τα σημερινά προβλήματα ξεπερνούν την ικανότητα πρόσληψης και κατανόησης που διαθέτουμε. Που σημαίνει ότι οι κοινωνικές επιστήμες (και η επιστήμη των Διεθνών Σχέσεων που υπηρετώ από τα 18 μου χρόνια), για να διατηρήσουν το κύρος τους, δεν μπορεί παρά να γίνουν πολυπρισματικές, να προχωρήσουν στην ενοποιημένη μελέτη του φυσικού, του οικονομικού και του κοινωνικού κόσμου, να εξετάσουν και να συζητήσουν κριτικά θεμελιωδώς πολιτικά ζητήματα του σήμερα, όπως την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, την ενεργειακή ασφάλεια και τη μεταρρύθμιση του παγκόσμιου συστήματος οικονομικής και πολιτικής διακυβέρνησης.

Ο Χρήστος Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής του ΑΠΘ