Η «Ρόζα η ναζιάρα»

Κάθε φορά που βλέπω αυτή τη φωτογραφία, στα αφτιά μου ηχεί το «Χαρικλάκι» του σμυρνιού συνθέτη Παναγιώτη Τούντα. Το ξεχωρίζω από όλες τις γυναίκες των τραγουδιών του, τη Δημητρούλα, τη Λιλή τη σκανταλιάρα, το Μαρινάκι, την «τολμηρή κι ερωτομανή» Βαρβάρα, τη Λούλα την Αθηνούλα, το Ερηνάκι, την Μπολσεβίκα… «Φιλάκια, ναζάκια, αχ βρε Χαρικλάκι, πώς με γέλασες, άντε γεια σου, μου την έσκασες». Ηχεί στα αφτιά μου το τραγούδι και βλέπω τη Ρόζα Εσκενάζυ (το πρωτοτραγούδησε η ίδια το 1933) να το χορεύει με χάρη σε κάποιο κέντρο, ντυμένη με χρυσοκέντητα σαλβάρια, και να της χτυπά παλαμάκια ο ποιητής Δημήτρης Χριστοδούλου με τη σύντροφό του, αρχιτέκτονα και ζωγράφο, Μαρία Κανδρεβιώτου που μόλις διακρίνεται.

«Χορεύοντας με την Εσκενάζυ, 1972» γράφει στο πίσω μέρος της φωτογραφίας ο ποιητής. Τότε η Ρόζα πρέπει να είναι μεταξύ 75 και 77 χρόνων. Σε όλη τη διάρκεια της καριέρας της δεν αποκάλυψε ποτέ την ηλικία της και ισχυριζόταν ότι γεννήθηκε το 1910. Το πιθανότερο είναι ότι γεννήθηκε μεταξύ 1895 και 1897. Παρά την προχωρημένη ηλικία της, δείχνει να χορεύει με χάρη και ζωντάνια. Αλλωστε, όπως αναφέρει στην αυτοβιογραφία της, «ήμουν ναζιάρα κι έκανα πολλά σκέρτσα και κόλπα (…) με ζητάγανε όλοι τους για δουλειά» (Ρ. Εσκενάζυ, «Αυτά που θυμάμαι», επιμέλεια: Κώστας Χατζηδουλής, Κάκτος, 1982).

Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη ως Σάρα Σκιναζί, από φτωχή οικογένεια εβραϊκής καταγωγής. Σύντομα η οικογένειά της μετακόμισε στη Θεσσαλονίκη αναζητώντας ένα καλύτερο μέλλον. Τα πράγματα και εκεί δεν ήταν τόσο εύκολα, με αποτέλεσμα η μητέρα της, Φλώρα Σκιναζί, να πάρει τα παιδιά και να πάει στην Κομοτηνή, όπου εργάστηκε ως υπηρέτρια σε σπίτια πλουσίων. Η νεαρή Σάρα βοηθούσε τη μητέρα της στη δουλειά και σε κάποιο σπίτι ήταν που την άκουσε να τραγουδά ένας Τούρκος, ιδιοκτήτης ταβέρνας. Του άρεσε η φωνή της και ζήτησε από τη μητέρα της να εμφανίζεται στο μαγαζί του. Αυτό δεν άρεσε καθόλου στη Φλώρα, παρά τη μεγάλη ανάγκη που είχαν για χρήματα.

Επειτα από ένα σύντομο διάστημα παραμονής στην Κομοτηνή, η μητέρα της Σάρας επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη με τα παιδιά της και μαζί με τον άντρα της νοικιάζουν ένα διαμέρισμα κοντά στο θέατρο Grand Hotel. H Σάρα, ανήσυχο πνεύμα, θέλοντας να έχει επαφή με κάποιες αρμένισσες χορεύτριες γειτονοπούλες της που εμφανίζονταν στις παραστάσεις, τις βοηθούσε να κουβαλούν τα ρούχα της δουλειάς τους στο θέατρο. Αυτό που είχε στο μυαλό της ήταν να βρεθεί και εκείνη μαζί τους κάποια μέρα στη σκηνή. Η στιγμή αυτή δεν άργησε να έρθει. Σύντομα εμφανίζεται σαν χορεύτρια στη σκηνή του Grand Hotel, ενώ παράλληλα τραγουδούσε αρμένικα, τούρκικα και μικρασιάτικα τραγούδια. Είναι στην εφηβεία όταν ερωτεύεται τον πλούσιο και μεγαλύτερό της άντρα, τον Γιάννη Ζαρντινίδη. Οι δυο τους θα κλεφτούν γύρω στο 1913, αφού η οικογένεια του Ζαρντινίδη δεν τη θέλει αυτή τη σχέση. Την περίοδο εκείνη είναι που αλλάζει το όνομά της σε Ρόζα Εσκενάζυ, με το οποίο έγινε γνωστή στη διάρκεια της καριέρας της. Λίγα χρόνια μετά, ο Ζαρντινίδης πεθαίνει και η Ρόζα μένει χήρα με ένα μικρό παιδί, τον Παράσχο. Η επιθυμία της όμως να κάνει καριέρα είναι μεγάλη και παίρνει την απόφαση να αφήσει τον γιο της σε οικοτροφείο στην Ξάνθη και η ίδια μετακομίζει στην Αθήνα. Εκεί θα συναντηθούν, μητέρα και γιος, αρκετά χρόνια αργότερα.

Στην Αθήνα δεν θα αργήσει να βρει αυτό που θέλει και να ξεκινήσει την καριέρα της. «Βγήκα στη δουλειά με κάτι αρμένισσες χορεύτριες, τη Σερανούς, τη Ζαμπέλ και κάτι άλλες. Με πήραν μαζί τους γιατί ήξερα τη γλώσσα τους, τα τουρκικά, και επειδή είχα ωραία φωνίτσα και τραγούδαγα. Εγώ ήμουνα τραγουδίστρια και χορεύτρια, ήμουνα και τα δύο και με ήθελε πολύ ο κόσμος», λέει στην αυτοβιογραφία της. Με τους ερωτικούς της χορούς και το τραγούδι της «χαλούσε» τον κόσμο και πολύ σύντομα, σε ένα μαγαζί στις Τζιτζιφιές, θα την ακούσει ο σμυρνιός συνθέτης και καλλιτεχνικός διευθυντής της Columbia Παναγιώτης Τούντας και θα τη βάλει στη δισκογραφία.

Οι δύο πρώτες ηχογραφήσεις της Ρόζας στην Columbia, το «Μαντίλι καλαματιανό» και το «Κόφ’ τηνε Ελένη την ελιά», σηματοδότησαν το ξεκίνημα μιας μεγάλης καριέρας στη δισκογραφία. Σύντομα η φήμη της εξαπλώθηκε και άρχισε να γίνεται γνωστή στον χώρο του τραγουδιού. Είχε την τύχη να συνεργαστούν μαζί της μεγάλοι συνθέτες της Σμύρνης και της Πόλης, μεταξύ άλλων και οι Ιωάννης Δραγάτσης, Σπύρος Περιστέρης, Κώστας Καρίπης, Ιάκωβος Μοντανάρης, Κώστας Σκαρβέλης, Γρηγόρης Ασίκης, Μανώλης Χρυσαφάκης και Βαγγέλης Παπάζογλου.

Διέγραψε μια λαμπρή πορεία που κράτησε μέχρι το τέλος της ζωής της. Στα μέσα της δεκαετίας του ’70, θα τη δούμε, ζωντανό μύθο, να εμφανίζεται σε εκπομπές στην τηλεόραση αλλά και σε βραδιές αφιερωμένες στο ρεμπέτικο που έγιναν στις μπουάτ Αιγόκερος και Θεμέλιο στην Πλάκα, με την επιμέλεια του Τάσου Σχορέλη και του Κώστα Χατζηδουλή.

Η «Ρόζα η ναζιάρα με σγουρά μαλλιά» θα φύγει από τη ζωή στις 2 Δεκεμβρίου του 1980.