Χωρίς κανένα σύνθημα

Να συνεχίσει να θυμάται κανείς; Ή, 53 χρόνια έπειτα από την 21η Απριλίου του 1967, μπορεί επιτέλους να αρχίσει να ξεχνάει; Το ερώτημα δεν είναι άσχετο με τον χρόνο. Οσοι γεννήθηκαν τη νύχτα που ακούστηκαν στους δρόμους οι ερπύστριες των τανκς, είναι πλέον μεσήλικοι. Η γενιά του Πολυτεχνείου βρίσκεται πια στην τρίτη ηλικία, εκεί όπου βρίσκονται και οι λίγοι νοσταλγοί της. Η απόσταση του χρόνου κάνει τη χούντα να μοιάζει μακριά – ακόμη και ο όρος, δανεισμένος από τα λατινοαμερικανικά καθεστώτα της εποχής, μοιάζει σαν πολιτικός αρχαϊσμός.

Ο χρόνος όμως δεν αρκεί για να ξεχάσει κανείς αλλά συγχρόνως να αισθάνεται ασφαλής. Η λήθη προϋποθέτει παγιωμένη δημοκρατική κουλτούρα και ριζωμένο δημοκρατικό αίσθημα. Απαιτεί μια δημοκρατία σταθερή και με τέτοια αυτοπεποίθηση ώστε να εξοντώνει τους εχθρούς της όχι μόνο με τους νόμους της αλλά κυρίως με την ανοχή της. Να θυμάται κανείς, όπως θυμάται ένα ιστορικό γεγονός. Αλλά να μη φοβάται.

Μπορεί αυτή η δημοκρατία να θυμάται χωρίς να φοβάται; Χωρίς η μνήμη να ξυπνάει εκείνον τον παλιό εφιάλτη; Την απάντηση δεν τη δίνει μόνο ένα Σύνταγμα που, όπως έχει επισημάνει ο Βενιζέλος, είναι ένα από τα πιο φιλελεύθερα της Ευρώπης. Μπορεί μια δημοκρατία να θεμελιώνεται πάνω στον καταστατικό της χάρτη, αλλά δεν παύει ποτέ να είναι μια καθημερινή και δύσκολη άσκηση όχι μόνο για τους θεσμούς της αλλά και για την κοινωνία.

Δεν μπορεί παρά στην κοινωνία να αναζητήσει κανείς την απάντηση. Ή, ακόμη καλύτερα, στις δοκιμασίες της. Η κρίση, για παράδειγμα, δεν ήταν μόνο οικονομική, ήταν και πολιτική και κοινωνική. Αλλά παρά τον φόβο του Ντανιέλ Κον Μπεντίτ πως υπήρχε ο κίνδυνος να ακουστούν και πάλι οι ερπύστριες στους δρόμους, η κρίση δεν έγινε ποτέ και κρίση δημοκρατίας. Οι θεσμοί είχαν τις δύσκολες στιγμές τους, αλλά ποτέ δεν τραντάχτηκαν στα θεμέλιά τους. Το περιβάλλον ήταν δημοκρατικό ακόμη και όταν η πάνω και η κάτω πλατεία φώναζε να καεί το μπ… η Βουλή ή πως η χούντα δεν τελείωσε το ’73.

Η χούντα βρέθηκε στα χείλη των αγανακτισμένων όταν η Μεταπολίτευση πέρασε τη μεγαλύτερη δοκιμασία της. Αλλά, 53 χρόνια μετά, μπορεί να δει κανείς εκείνο το ανιστόρητο σύνθημα σαν ένα από τα τελευταία απομεινάρια της συλλογικής μνήμης. Ή σαν μια ανιστόρητη υπερβολή απέναντι στους κατασταλτικούς μηχανισμούς μιας μάλλον αμήχανης δημοκρατίας και οπωσδήποτε όχι μιας δημοκρατίας που κινδύνευε να εκτραπεί σε αυταρχικές οδούς.

Αν εκείνο ήταν ένα κρίσιμο τεστ, ήταν και ένα τεστ που στέφθηκε με απόλυτη επιτυχία επειδή κανένας ένστολος δεν σκέφθηκε να επιβάλει την τάξη με τον τρόπο που συνήθιζαν να την επιβάλλουν οι στρατιωτικοί μέχρι και πενήντα χρόνια πριν, δηλαδή ως πραξικοπηματίες. Και αν στη σημερινή δοκιμασία, τη δοκιμασία των περιοριστικών μέτρων που στερούν πολλές μονάδες ελευθερίας, τίποτε δεν θυμίζει χούντα, τότε η δημοκρατία μπορεί να αυτοπεριορίζεται όχι μόνο προσωρινά αλλά και χωρίς φόβο. Χωρίς κανένα σύνθημα να λέει πως ό,τι ξεκίνησε 53 χρόνια νωρίτερα, δεν τελείωσε επτά χρόνια αργότερα, αλλά συνεχίζεται. Και κυρίως χωρίς το συναίσθημα της μόνιμης απειλής πως, ακόμη και αν τελείωσε όταν πραγματικά τελείωσε, δηλαδή το ’74 και όχι το ’73, τίποτε δεν αποκλείει να ξαναρχίσει.