Ιικός απολυταρχισμός

«Ο Θεός και ο λαός είναι η πηγή όλης της εξουσίας… Την πήρα στα χέρια μου και, να πάρει η οργή, θα την κρατήσω για πάντα», είχε δηλώσει ο Φρανσουά «Πάπα Ντοκ» Ντιβαλιέ της Αϊτής το 1963. Και το έκανε πράγματι, παραμένοντας πρόεδρος μέχρι τον θάνατό του το 1971, οπότε τον διαδέχθηκε ο γιος του Ζαν-Κλοντ («Μπέιμπι Ντοκ»), ο οποίος παρέτεινε τη δικτατορία για ακόμη 15 χρόνια.

Ολα αυτά μπορεί να μοιάζουν με αρχαία ιστορία. Οχι σε μένα όμως. Η οικογένειά μου κατάγεται από την Αϊτή και, παρότι μεταναστεύσαμε στις ΗΠΑ όταν ήμουν ακόμη παιδί, έμοιαζε σαν να παραμέναμε πάντα εντός της εμβέλειας του αδίστακτου καθεστώτος των Ντιβαλιέ. Ποτέ δεν ξεχνάω τα σκληρά μαθήματα που έμαθαν οι κάτοικοι της Αϊτής επί Ντιβαλιέ, συμπεριλαμβανομένου του πώς χρησιμοποιούσαν τακτικά τις φυσικές καταστροφές και τις εθνικές κρίσεις προκειμένου να ενισχύσουν τη λαβή τους γύρω από την εξουσία.

Πρέπει να ακούσουμε αυτό το μάθημα σήμερα. Ο Covid-19 δεν είναι μια απειλή μόνο για τη δημόσια υγεία, αλλά και για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ιστορικά, κρίσεις όπως η σημερινή λειτούργησαν πάντα ως ένα βολικό άλλοθι για απολυταρχικά καθεστώτα προκειμένου να κανονικοποιήσουν τις τυραννικές τους παρορμήσεις. Οι γονείς μου το έζησαν αυτό από πρώτο χέρι στην Αϊτή. Τώρα το ξαναβλέπουμε όλοι.

Η νέα απειλή ξεκίνησε στην Κίνα, όπου η αρχική προσπάθεια μιας ήδη απολυταρχικής κυβέρνησης να συγκαλύψει την επιδημία επέτρεψε στον ιό να εξαπλωθεί σε ολόκληρο τον κόσμο. Δεν είναι όμως μόνη της η Κίνα. Στην Ινδία, η κυβέρνηση Μόντι έθεσε σε εφαρμογή ένα 21ήμερο lockdown με προειδοποίηση μόλις τεσσάρων ωρών, δίνοντας μηδενικό χρόνο σε εκατομμύρια από τους φτωχότερους ανθρώπους παγκοσμίως να μαζέψουν τρόφιμα και νερό. Ακόμα χειρότερο, οι Αρχές επιβολής της τάξης χρησιμοποιούν έκτοτε το lockdown προκειμένου να ενισχύσουν τις στοχευμένες διακρίσεις τους εις βάρος των μουσουλμάνων της χώρας.

Στο μεταξύ, στην Κένυα και τη Νιγηρία, αστυνομία και στρατιωτικές δυνάμεις γρονθοκοπούν οποιονδήποτε δεν φαίνεται να συμμορφώνεται αρκετά γρήγορα με τα πρωτόκολλα κοινωνικής απομάκρυνσης. Στο Ισραήλ, όπως και περίπου 25 ακόμη κράτη, οι Αρχές φέρνουν την προστασία της ιδιωτικότητας σε οριακό σημείο χρησιμοποιώντας δεδομένα της κινητής τηλεφωνίας προκειμένου να παρακολουθούν τις μετακινήσεις των πολιτών. Και στην Ουγγαρία, ο πρωθυπουργός Βίκτορ Ορμπαν, ο οποίος ενίσχυε τις εξουσίες του εδώ και χρόνια, πέρασε έναν νόμο που ουσιαστικά κωδικοποιεί το στάτους του ως απόλυτου δικτάτορα.

Η απάντηση των δημοκρατιών του κόσμου σε αυτές τις παραβιάσεις με το ζόρι έφτασε στο επίπεδο του ψιθύρου. Σε περίπτωση όμως που οι Αμερικανοί θεωρούν ότι δεν κινδυνεύουν από παρόμοιες καταχρήσεις εξουσίας, θα πρέπει να αναλογιστούν ότι, στα τέλη Μαρτίου, το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης ζήτησε από το Κογκρέσο τη δικαιοδοσία να κρατά αμερικανούς πολίτες (όχι μόνο παράτυπους μετανάστες) επ’ αόριστον χωρίς δίκη.

Οι κυβερνήσεις που υιοθετούν τέτοια μέτρα τα δικαιολογούν ως απαραίτητα για την καταπολέμηση της πανδημίας. Η Ιστορία όμως μας δείχνει ότι οι ανελεύθεροι ηγέτες σπάνια, αν όχι ποτέ, επιτρέπουν στις έκτακτες εξουσίες τους να εκπνεύσουν. Βέβαια, κάθε κυβέρνηση έχει καθήκον να απαντήσει αποφασιστικά στην εξελισσόμενη καταστροφική κρίση δημόσιας υγείας και κάνοντάς το ενδεχομένως να αναγκαστεί να επιβάλει προσωρινούς όσο και σημαντικούς περιορισμούς στους πολίτες. Πολλές όμως από τις πολιτικές που υιοθετήθηκαν από απολυταρχικούς ηγέτες τις τελευταίες εβδομάδες δεν είναι απλώς αντιδημοκρατικές, είναι και αντιπαραγωγικές όσον αφορά την καταπολέμηση της πανδημίας.

Για παράδειγμα, αντί να αποτρέπει την εξάπλωση της νόσου, η καταστολή της ελευθερίας του Τύπου καθιστά πολύ πιο δύσκολη την ενημέρωση του κοινού για τον ενδεδειγμένο τρόπο συμπεριφοράς. Αντιστοίχως, η κράτηση πολιτών χωρίς δίκη υπονομεύει την εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση τη στιγμή ακριβώς που τη χρειάζεται περισσότερο. Και η ακύρωση εκλογών αφαιρεί το οποιοδήποτε κίνητρο έχουν οι πολιτικοί ηγέτες να βάζουν πρώτα το δημόσιο συμφέρον.

Καθώς πολεμάμε τον Covid-19, πρέπει επίσης να κάνουμε ό,τι μπορούμε προκειμένου να προστατεύσουμε την υγεία των δημοκρατιών μας. Και να αναγνωρίσουμε ότι, από πολλές έννοιες, η υπεράσπιση της δημόσιας υγείας και η υπεράσπιση της δημοκρατίας είναι δύο μέτωπα της ίδιας μάχης.

O Πάτρικ Γκασπάρ, πρώην πρεσβευτής των ΗΠΑ στη Νότια Αφρική, είναι πρόεδρος των Open Society Foundations