Ηρακλής Παπαϊωάννου

Μάλλον δεν είμαι ο μόνος στον οποίο συμβαίνει να βλέπει όνειρα, ενίοτε έντονα, και μετά να μη τα θυμάται. Για την ακρίβεια, να τα θυμάται για λίγο το επόμενο πρωί και μετά να πέφτουν σε λήθη, σαν ένα αόρατο σφουγγάρι να τα σβήνει από τον σκληρό δίσκο της μνήμης. Ισως τα όνειρα να είναι η βαλβίδα της χύτρας που εκτονώνει τον ατμό που σωρεύει το αγκομαχητό της ημέρας. Ισως ακόμη να είναι ένας τόπος παράξενης ελευθερίας, στον οποίο κοινωνικά δεσμά και προσωπικές εμμονές, συμβάσεις και συμβατικότητες ανατρέπονται και το υποσυνείδητο μετατρέπεται σε ευφάνταστο σκηνοθέτη που πλέκει πρόσωπα, γεγονότα, σχέσεις και επιθυμίες σε απρόβλεπτους συνδυασμούς, αφήνοντας συχνά τον άνθρωπο μετέωρο σχετικά με την πιθανή σημασία τους.

Παρά την καθολική αμνησία σχετικά με τη βουβή ζωή του ύπνου, υπάρχει ένα μόνο όνειρο που θυμάμαι ακόμη ως περιστατικό μετά από πολλές δεκαετίες. Κάποιο βράδυ όταν ήμουν μικρός ονειρεύτηκα ένα μέρος όσων συνέβησαν την αμέσως επόμενη μέρα, σαν trailer προαναγγελίας από τα προσεχώς. Τα συμβάντα δεν ήταν αξιομνημόνευτα, ήταν μάλλον γεγονότα ρουτίνας στη ζωή μιας οικογένειας. Στη διάρκεια της επόμενης ημέρας όμως ρώτησα αρκετές φορές τη μητέρα μου «αυτό δεν έγινε χθες, έτσι ακριβώς, με τους ίδιους ανθρώπους;». Η μητέρα μου δεν καταλάβαινε. Ούτε κι εγώ. Χρειάστηκε προσπάθεια για να χωρίσει το όνειρο από την πραγματικότητα. Τίποτε ανάλογο δεν συνέβη ξανά.

Πέρασαν χρόνια, ακολούθησαν σπουδές, μετοικήσεις και επιστροφές και η μόνιμη κατοίκηση στην τέχνη της φωτογραφίας. Εκεί, βρέθηκα αντιμέτωπος με το διαρκές ερώτημα για τη σχέση της φωτογραφίας με το πραγματικό. Συνειδητοποίησα ότι το πραγματικό είναι ανεξάντλητο, περιορίζεται μόνο από τα αντιληπτικά μας όρια, μοιάζει συχνά με επιδερμίδα που έχει από κάτω πολλή σάρκα, πολλά πράγματα δυσδιάκριτα. Δομείται μεν με τακτικές ρουτίνες και αμετάβλητες φαινομενικά σκηνές και σκηνικά, αλλά διαθέτει επίσης ευρύ πεδίο ανατροπών και απρόβλεπτων. Σε ποια πραγματικότητα, για παράδειγμα, χωρά το (αληθινό γεγονός) ότι κάθε απόγευμα, την ώρα του δειλινού, ένα σμήνος από δέκα περίπου πράσινα παπαγαλάκια πετά σε σχηματισμό πάνω από τη λεωφόρο Βασιλίσσης Ολγας στη Θεσσαλονίκη, σε μια σκηνή βγαλμένη θαρρεί κανείς από ύλη ονείρου; Ή, διαφορετικά, αν πριν από δυο μήνες κάποιος μας περιέγραφε ότι θα μέναμε για εβδομάδες εσώκλειστοι, όμηροι ενός φονικού ιού που καθιστά την ανθρώπινη επαφή κίνδυνο, δεν θα έμοιαζε με κακό όνειρο ή υπερβολικά δυσοίωνη ταινία επιστημονικής φαντασίας; Ποιο είναι το μέτρο που καθιστά την πραγματικότητα ή το όνειρο υπερβολικά;

Ισως τελικά είναι σωτήριο να ανακαλούνται τα όνειρα μόνο για λίγο το επόμενο πρωί. Πώς θα ήταν αν είχαμε εκτός από (ελλιπή ούτως ή άλλως) μνήμη βιωμάτων και μνήμη ονείρων; Πώς θα ξεχώριζε η πρώτη ύλη του πραγματικού από τον ρευστό ονειρόκοσμο; Ισως πάλι, αντίστροφα, αξίζει να τραβήξουμε την κουρτίνα και να καλωσορίσουμε το όνειρο στην καθημερινότητα, καταργώντας τις εύκολες βεβαιότητες και επιβεβαιώνοντας τους στίχους του ποιητή:

All that we see or seem

Is but a dream within a dream

(Edgar Allan Poe, από το ποίημα A Dream Within a Dream, 1849)

INFO: Ο Ηρακλής Παπαϊωάννου έχει επιμεληθεί μεγάλο αριθμό εκθέσεων φωτογραφίας, ιστορικών και σύγχρονων, στην Ελλάδα και το εξωτερικό, σε συνεργασία με μουσεία και ιδρύματα τέχνης. Από το 2001 είναι επιμελητής του MOMus/ Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης