Κρίσιμα διλήμματα {LF}για το μέλλον

Το 2020 φέρνει τις φιλελεύθερες δημοκρατίες της Δύσης αντιμέτωπες με τη διαστρεβλωμένη αντίληψη που είχαν για την πραγματικότητα. Η πανδημία αμφισβητεί βασικές βεβαιότητες, όπως η προβλεψιμότητα και ικανότητα, και την πεποίθηση ότι η ανάπτυξη συμβάλλει στην επίλυση των προβλημάτων. Σήμερα, όμως, οι φιλελεύθερες δημοκρατίες βιώνουν μια ακραία δοκιμή καταπόνησης σε όλα τα επίπεδα. Σε επίπεδα πολιτικής – διακυβέρνησης, οικονομίας και δημόσιας υγείας, καθώς και συνεργασίας σε παγκόσμιο επίπεδο.

Eίναι νωρίς να κάνει κανείς υποθέσεις για την επόμενη μέρα. Οι κρίσεις επιφέρουν θετικές και αρνητικές αλλαγές. Μπορούμε, ωστόσο, να κάνουμε ορισμένες «προτάσεις» βασισμένες στα παρακάτω:

Η πανδημία είναι το τέταρτο σε σειρά σοκ που αντιμετωπίζει το παγκόσμια σύστημα τα τελευταία 30 χρόνια. Και στα τέσσερα τόσο οι αναλυτές όσο και οι ηγέτες υποτίμησαν τις μακροπρόθεσμες συνέπειές τους. Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου στηρίχτηκε στο αφήγημα του «τέλους της Ιστορίας». Η αντίδραση στα τρομοκρατικά χτυπήματα 9/11 στηρίχτηκε στην υπεραπλουστευμένη αντίληψη ότι πρόκειται για πράξη εκδίκησης. Οι ενέσεις χρηματοδότησης των τραπεζών το 2008 απέτρεψαν την κατάρρευση του συστήματος αλλά απέτυχαν να παραγάγουν ανάκαμψη της οικονομίας. Και σήμερα δεν προκρίνεται η διεθνής συνεργασία έναντι των εθνικών ανταγωνισμών (επιτάξεις ιατροφαρμακευτικού υλικού κ.λπ).

Ζούμε σε μια περίοδο που χαρακτηρίζεται από έλλειψη εμπιστοσύνης, σε κανέναν, στις κυβερνήσεις, τα πολιτικά κόμματα, στη δημόσια διοίκηση, στα ΜΜΕ και στους διεθνείς οργανισμούς.  Το αποτέλεσμα είναι η εργαλειοποίηση της πραγματικότητας για την επικράτηση διαφορετικών αφηγημάτων (της «κανονικότητας» και του «λαϊκισμού») – που φωτίζουν, όμως, πολύ λιγότερες παραμέτρους και αποτυπώνουν μια επιφανειακή και τμηματική εικόνα των παγκόσμιων προβλημάτων.

Η κατάσταση αυτή μας φέρνει ενώπιον κρίσιμων διλημμάτων για το μέλλον.

Το ιδανικό θα ήταν στο εσωτερικό των κρατών και στο πλαίσιο της παγκόσμιας διακυβέρνησης να ενθαρρυνθεί ο στρατηγικός σχεδιασμός ανάμεσα σε πολιτικούς, ειδικούς και επιστήμονες. Μέχρι στιγμής δεν έχει διεξαχθεί μια διεθνής σύνοδος ηγετών υπό την αιγίδα του ΠΟΥ. Το ζητούμενο, ωστόσο, δεν είναι η προστασία των «δικών σου». Η κρίση, επίσης, έχει ενισχύσει και τη λογική της ισχύος μεταξύ των ΗΠΑ και της Κίνας. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ανάμεσα σε αντιπάλους δεν μπορεί να υπάρξει συνεργασία για κρίσιμα παγκόσμια προβλήματα. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ενωση επένδυσαν σε πολιτικές μείωσης και ελέγχου των πυρηνικών όπλων. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος οδήγησε στη συμφιλίωση Γερμανίας – Γαλλίας, την εκκίνηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και σε ένα σύστημα παγκόσμιας διακυβέρνησης που, παρά τις παθογένειές της, διαθέτει μια δυναμική παγκόσμιας συνεννόησης.

Επίσης, σε μια προσπάθεια επανάκτησης της αξιοπιστίας τους, τα κράτη και οι διεθνείς οργανισμοί οφείλουν να επενδύσουν στη διαφάνεια/λογοδοσία. Υπάρχει ανάγκη πειραματισμού με διαβουλευτικές διαδικασίες και αξιολόγησής τους με στόχο την ενσωμάτωσή τους στους ήδη υπάρχοντες θεσμούς και διαδικασίες λήψης αποφάσεων της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Είναι λάθος να αντιμετωπίζουμε τη δημοκρατία ως σταθερή και στατική διαδικασία. Η δημοκρατία εξελίσσεται συνεχώς και η λύση στην αντιμετώπιση παγκοσμίων προβλημάτων δεν βρίσκεται στον περιορισμό της, αλλά στην εμβάθυνσή της. Οι προϋποθέσεις ήδη υπάρχουν. Η κοινωνία πολιτών έχει προβεί, προ πολλού, σε διασυνοριακές δράσεις. Τα πανεπιστήμια, οι ΜΚΟ, η ερευνητική και κριτική δημοσιογραφία και οι οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών παρέχουν σημαντικές πληροφορίες σχετικά με την κλιματική αλλαγή, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ανάπτυξη. Ανοίγοντας διαύλους επικοινωνίας στα αίτια και στις αντίστοιχες λύσεις, οι δημοκρατίες όχι μόνο θα εμπλουτίσουν τον δημόσιο διάλογο, αλλά θα προσφέρουν και περισσότερες επιλογές προς εξέταση και σκέψη που δυνητικά μπορούν να οδηγήσουν σε βέλτιστες πρακτικές και αποτελέσματα.

Ο Χρήστος Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης