Ο διαμελισμός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας

Η Συνθήκη των Σεβρών αποτέλεσε διπλωματικό θρίαμβο του Ελ. Βενιζέλου, ο οποίος είδε να γίνεται πραγματικότητα το όνειρό του για την «Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών».  Οι πληγές του Εθνικού Διχασμού, όμως, παρέμεναν ανοιχτές και οδήγησαν στα «Ιουλιανά» του 1920, με την απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου στο Παρίσι και τη δολοφονία του Ι. Δραγούμη στην Αθήνα.

Η Συνθήκη των Σεβρών, με 400 άρθρα (!), υπογράφηκε στις 10 Αυγούστου 1920, 22 μήνες μετά τη λήξη του πολέμου. Η καθυστέρηση οφειλόταν στις κωλυσιεργίες των ενδιαφερομένων μερών και ιδιαίτερα των Ιταλών. Ολοι προσπαθούσαν να προετοιμάσουν το έδαφος, ώστε να μπορέσουν να αποσπάσουν όσο το δυνατόν μεγαλύτερα κέρδη όταν θα έφθανε η ώρα της μοιρασιάς.

Στη διάσκεψη ήταν παρόντες αντιπρόσωποι 18 χωρών. Επικεφαλής της ελληνικής αντιπροσωπείας ήταν ο ίδιος ο Ελ. Βενιζέλος. Η Ελλάδα προσερχόταν στη διάσκεψη με το εύρος του νικητή, από την άλλη όμως τη θέση της βάραιναν δύο μειονεκτήματα. Το ένα ήταν ότι είχε εισέλθει στον πόλεμο αργά και ως εκ τούτου οι θυσίες που θα μπορούσε να επικαλεστεί ως τίτλους για τις αξιώσεις της ήταν πολύ μικρές σε σύγκριση με των άλλων νικητριών χωρών. Το δεύτερο μειονέκτημα ήταν οι ανώμαλες συνθήκες της εισόδου της στον πόλεμο, οι οποίες δεν της είχαν επιτρέψει να διαπραγματευθεί και να συμφωνήσει εκ των προτέρων τα ανταλλάγματα που θα λάβαινε ως νικήτρια δύναμη. Ετσι, το δύσκολο καθήκον για τον Βενιζέλο ήταν να κατορθώσει, μέσα στον ορυμαγδό των αρπακτικών διεκδικήσεων των ενδιαφερομένων, να αποσπάσει για τη χώρα του σεβαστό μερίδιο από τη λεία.

Το γεγονός ότι επρόκειτο περί λείας δεν άργησε να αποδειχθεί: η Συνθήκη των Σεβρών σήμανε τον κυριολεκτικό διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι δικαιούχοι, άλλοι ορμώμενοι από ωμό συμφέρον, όπως οι Μεγάλες Δυνάμεις, και άλλοι, όπως οι πρώην υπόδουλοί της λαοί, από δίκαιη δίψα για την ανάκτηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους – τα οποία επί αιώνες τους είχε στερήσει ο σουλτανικός δεσποτισμός – άφησαν από το τεράστιο σώμα της άλλοτε φοβερής και πάντοτε μισητής αυτοκρατορίας ένα στοιχειώδες σύγχρονο κράτος.

Η πρώτη υπογραφή. Σε παλαιότερο τεύχος του περιοδικού «Αρμενικά» (αρ. 27, Σεπτέμβριος – Οκτώβριος 2002), ο Κασπάρ Καραμπετιάν μεταφέρει τη σκηνή της υπογραφής της συνθήκης όπως την είχε περιγράψει σε αναφορά του ο αντιπρόσωπος της Αρμενίας Αβεντίς Αχαρονιάν:

«Η αίθουσα της υπογραφής ήταν στο κέντρο του εργοστασίου των ξακουστών κρυστάλλων της πόλης του Σεβρ. Στο κέντρο έλαβαν θέσεις οι εκπρόσωποι των μεγάλων χωρών. Οι θέσεις των αντιπροσώπων των μικρών χωρών βρίσκονταν δεξιά και αριστερά της αίθουσας. […] Μόλις προσήλθαν όλοι οι εκπρόσωποι, λίγο μετά τις τέσσερις, εισήλθε στην αίθουσα ο πρόεδρος και εκπρόσωπος της Γαλλίας κ. Α. Μιλεράν. Απουσίαζαν μόνο οι Τούρκοι εκπρόσωποι, που περίμεναν να κληθούν στον κάτω όροφο. Μετά την εντολή του προέδρου, τους κάλεσαν και συνοδεία του κλητήρα, που τους ανήγγειλε “Οι κύριοι Πληρεξούσιοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας”. Με τα χαρακτηριστικά κόκκινα φέσια στα κεφάλια τους, χαιρέτισαν τους παρισταμένους και έλαβαν τις θέσεις τους δίπλα από τους εκπροσώπους της Ελλάδας. Αμέσως μετά ο πρόεδρος Μιλεράν σηκώθηκε από τη θέση του και είπε τα ακόλουθα: «Κύριοι, δηλώνω ότι η συνθήκη που θα υπογραφεί τώρα εκφράζει τις θέσεις που έχουν αποδεχθεί όλα τα μέρη». Αμέσως μετά κάλεσε τους πληρεξούσιους της Τουρκίας να υπογράψουν τη συνθήκη. Σηκώθηκαν όρθιοι ο γερουσιαστής στρατηγός Χαμδί Πασά, ο γερουσιαστής Ρίζα Τεβφίκ Μπέης και ο Ρεσάτ Ναλίς Μπέης και με σταθερά βήματα πλησίασαν στο κεντρικό τραπέζι που ήταν τοποθετημένη η συνθήκη, με νευρικές κινήσεις υπέγραψαν και αμέσως γύρισαν στις θέσεις τους. Αμέσως μετά υπέγραψαν οι εκπρόσωποι της Μ. Βρετανίας, της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Ιαπωνίας και αμέσως μετά κάλεσαν εμένα. Eτσι, χάρη στην αλφαβητική σειρά κλήσης των χωρών, η Αρμενία ήταν η πρώτη από τις μικρές χώρες που υπέγραψε τη συνθήκη».

Οι συνέπειες της Συνθήκης των Σεβρών παρουσιάζονται στη συνέχεια :

– Η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχανε τα τέσσερα πέμπτα των εδαφών της, στα οποία αναδύονταν ανεξάρτητα ή αυτόνομα κράτη και περιοχές που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο αποτίναζαν την οθωμανική κυριαρχία ή επικυριαρχία : Αίγυπτος, Αρμενία, Κουρδιστάν, Χετζάτζη, Συρία, Μεσοποταμία, Παλαιστίνη κ.ά.

– Διασφαλιζόταν η ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά των Δαρδανελλίων και του Βοσπόρου, τα οποία κηρύσσονταν ανοχύρωτα.

– Προστατεύονταν τα δικαιώματα των μειονοτήτων.

– Επί ευρωπαϊκού εδάφους η Τουρκία διατηρούσε μόνο την Κωνσταντινούπολη και τα περίχωρά της, αλλά οι Σύμμαχοι διατηρούσαν και αυτοί το δικαίωμα να μεταβάλουν αυτό το καθεστώς κατά τη βούλησή τους, σε περίπτωση που η Τουρκία δεν θα σεβόταν τους υπόλοιπους όρους της συνθήκης.

– Ρυθμίζονταν πολλά άλλα θέματα, συνοριακά, πολιτικά, οικονομικά, στρατιωτικά, σχεδόν όλα εις βάρος της Τουρκίας.

Για την Ελλάδα. Η Ελλάδα δεν πέτυχε όλες τις επιδιώξεις της. Δεν της δόθηκαν η Βόρειος Ηπειρος, τα Δωδεκάνησα (δόθηκαν στην Ιταλία), ούτε η Κωνσταντινούπολη ή η Κύπρος (παρέμεινε αγγλική κτήση). Αλλά ο Βενιζέλος διεκδίκησε τα μέγιστα για να εξασφαλίσει τα απαραίτητα. Η Ελλάδα πέτυχε την επικύρωση της κυριαρχίας της στη Δυτική Θράκη (την είχε παραδώσει η Βουλγαρία στους Συμμάχους με τη Συνθήκη του Νεϊγύ) και έλαβε την Ανατολική Θράκη ως την Τσατάλτζα, την Ιμβρο και την Τένεδο. Πέτυχε την κατοχύρωση των δικαιωμάτων της επί των υπολοίπων νήσων του Αιγαίου και της ανατέθηκε η διοίκηση της Σμύρνης και της ενδοχώρας της για πέντε χρόνια, μετά την παρέλευση των οποίων το τοπικό κοινοβούλιο που θα ιδρυόταν θα μπορούσε, αν το επιθυμούσε, να ζητήσει την ένωση της περιοχής με την Ελλάδα, έχοντας και τη δυνατότητα διεξαγωγής δημοψηφίσματος μεταξύ του πληθυσμού.

Ευνοϊκότερο διακανονισμό δεν μπορούσε να είχε ελπίσει η Ελλάδα. Η επιτυχία του Βενιζέλου άγγιζε τα όρια του θριάμβου. Ο εμπνευσμένος όσο και ακαταπόνητος πολιτικός ετοιμαζόταν να επιστρέψει στην πατρίδα έχοντας πραγματοποιήσει το όνειρό του για την «Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών».

Την εποχή εκείνη ο πληθυσμός της Σμύρνης ανερχόταν σε 370.000: 165.000 Ελληνες, 80.000 Τούρκοι, 40.000 Αρμένιοι, 55.000 Ισραηλίτες και 30.000 ξένοι ή Λεβαντίνοι. Ηταν βέβαιο ότι στα πέντε χρόνια θα αυξανόταν ο ελληνικός πληθυσμός από τους Ελληνες που ζούσαν διάσπαρτοι στο εσωτερικό της Τουρκίας και από απόδημους. Ο Βενιζέλος είχε προβλέψει και την ίδρυση ελληνικού πανεπιστημίου στη Σμύρνη και είχε αναθέσει την οργάνωσή του στον διάσημο καθηγητή πανεπιστημίου στη Γερμανία Κ. Καραθοδωρή.

Ο Βενιζέλος είχε μελετήσει σχέδια για τον Ελληνισμό του Πόντου και της Τραπεζούντας. Είχε έλθει σε επαφή με την ηγεσία της Αρμενίας, η οποία δέχθηκε την ίδρυση αυτόνομου κράτους των Ποντίων μέσα στο αρμενικό κράτος.

Οι Σέβρες δεν ήταν ένα άγνωστο προάστιο των Παρισίων. Ηταν διάσημο για τις πορσελάνες του. Γι’ αυτό, μετά την υπογραφή, πολλοί χαρακτήρισαν τη Συνθήκη «εύθραυστη», όπως οι πορσελάνες των Σεβρών. Η Τουρκία είχε χωριστεί στα δύο, όπως η Ελλάδα το 1917. Στην Κωνσταντινούπολη βρισκόταν η κυβέρνηση του Σουλτάνου και στην Αγκυρα η κυβέρνηση του Πασά Κεμάλ. Η πρώτη έδειχνε πρόθεση αποδοχής της Συνθήκης, η δεύτερη την απέρριπτε και συνέχιζε τον πόλεμο με αντίπαλο τον ελληνικό στρατό. Παράλληλα, οι τρεις Σύμμαχοι – Αγγλία, Γαλλία και Ιταλία – ακολουθούσαν τη δική τους πολιτική ο καθένας ανάλογα με τα συμφέροντά του και η Αμερική είχε επανέλθει στον απομονωτισμό.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας, π. υπουργός