«Δεν γίνεται κάθε μέρα να έχουμε πολιτιστική επανάσταση»

Ο στιχουργός, ποιητής και συγγραφέας Φώντας Λάδης διακονεί αθόρυβα στο τραγούδι, την έρευνα και τη λογοτεχνία πάνω από 50 χρόνια. «Πατριάρχης» του πολιτικού τραγουδιού και με επιτυχίες όπως «Ο Φασισμός» ή τα «Τραγούδια μας» με τον Νταλάρα («Πάγωσε η τσιμινιέρα» κ.ά), συνδέθηκε και συνδιαμόρφωσε με μια ομάδα ποιητών (Κωστούλα Μητροπούλου, Νεγρεπόντης) το μεταπολιτευτικό τοπίο στην Τέχνη και τραγουδήθηκε και τραγουδιέται από διαδοχικές γενιές. Μοναχικός και λεπτολόγος, σχεδόν ασκητής της γραφής, με ένα πλούσιο έργο, συνεχίζει ακάματα απ’ το σπίτι του στον Κεραμεικό να εργάζεται στα προσφιλή του πεδία, όπως το αστυνομικό μυθιστόρημα, τον στίχο, το δοκίμιο, την έρευνα για τη νεότερη Ιστορία και στη σημερινή 4η Εντολή ανατρέχει στον βίο του, τις συμπράξεις του με δημιουργούς όπως τον Λοΐζο ή τον Μίκη ή τον Μικρούτσικο, τα ταραγμένα χρόνια του ’60, την περίδοο της αυτοεξορίας του και τα νέα του σχέδια. Ακριβής στους ορισμούς του, προσηλωμένος στη διασταύρωση (προίκα και της δημοσιογραφικής του πορείας), ο Λάδης καταθέτει τις δικές του εννοιολογήσεις για το πολιτικό τραγούδι, φρεσκάρει μνήμες, παραθέτει άγνωστες πληροφορίες για εποχές και πρόσωπα και όλα αυτά εν μέσω των συμπληγάδων του νέου ιού που μας στέρησε την αυτοπρόσωπη συνάντηση μα μας χάρισε μια παράξενη γραπτή και προφορική διάδραση.

Καραντίνα, κορωνοϊός, πανδημία. Ενα πρώτο σχόλιο;

Ας κάτσουμε τώρα μέσα, και μετά θα δούμε. Οταν, με το καλό, το πρωτόγνωρο αυτό συμβάν τελειώσει, τότε πρέπει να σκεφτούμε μερικά πράγματα. Πρώτον, για τις συνθήκες και τα αίτια προέλευσης αυτού του χαλασμού. Δεύτερον, για τον τρόπο που αντιμετωπίστηκε παγκοσμίως. Τρίτον, για το πώς θα αποφύγουμε στο μέλλον ανάλογες καταστάσεις. Nίπτουμε τας χείρας μας, εντάξει, αλλά ας μην αφήσουμε να τας νίπτουν και οι ουσιαστικοί υπαίτιοι για το ότι η ανθρωπότητα έφτασε στα χείλη του γκρεμού.

Σπάρτη η γενέτειρα; Σε τι οικογενειακό περιβάλλον αλήθεια;

Γεννήθηκα στη Σπάρτη, το 1943. Εζησα όλη την παιδική και σχολική μου ηλικία στην Αθήνα, στα Πατήσια και σε άλλες συνοικίες αλλά και στη Χίο, στα Καρδάμυλα. Ο πατέρας μου, αρχηγός του καραβανιού, ήταν εκπαιδευτικός. Τελικά την εφηβεία μου την έζησα στη Δράμα, εκδότης σχολικής εφημερίδας και αθλητικός ανταποκριτής, σε ηλικία δεκαπέντε ετών. Πόλεις ορόσημο λοιπόν: Σπάρτη, Αθήνα, Δράμα.

Πρώτη γνωριμία και φιλία με Λοΐζο. Και πρώτο ποίημά σας στην Επιθεώρηση Τέχνης. Πώς φτάσατε σε αυτό; Εξ αρχής είχατε συμμετοχή στην περιπέτεια της Αριστεράς. Εχετε γράψει και δυο βιβλία για τα 60s. Γιατί άραγε στα 60s έχουμε μια ζωηρή Ανοιξη σε ποίηση, τραγουδοποιΐα κ.λπ.;

Ας τα δούμε με τη σειρά. Πρώτα ποιήματα το 1961 και το 1963 στην «Επιθεώρηση Τέχνης». Πάντειος και ταυτόχρονα εθελοντής στην αεροπορία, το 1961. Εκεί, στον Αραξο, γνωριμία με τον Χρήστο Λεοντή. Μετάθεση στο Σέδες, μετά στην Τανάγρα και τελικά στην Αθήνα. Γνωριμία με τον Μίκη, τον Μάνο και όλους τους άλλους δημιουργούς της γενιάς μου. Με τον Μίκη γείτονες, διακόσια μέτρα απόσταση. Αγώνες για τη δημοκρατία και την Παιδεία, πορείες Ειρήνης, δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, ρήξη παλατιού και Γ. Παπανδρέου, το 1965. Η πολιτική παρέα με την τέχνη επί πέντε και παραπάνω χρόνια. Συνέβαλαν σε αυτό οι συνθήκες. Και, μέσα σ’ αυτές, οι μεγάλοι δημιουργοί. Εκεί, δίπλα μας. Θεοδωράκης, Χατζιδάκις, Ελύτης, Κουν, Τσαρούχης, Κακογιάννης, Κατράκης και πολλοί άλλοι. Κάτι πήραμε κι εμείς απ’ όλους αυτούς. Αλλά και κάτι δώσαμε. Η δική μου συγκομιδή ήταν μια έντονη δημοσιογραφική παρουσία, τα πρώτα μου τραγούδια με τον Μάνο, η συνεργασία μου με τον Μίκη και δυο βιβλία: «Τα Ιουλιανά – 100 μέρες που συγκλόνισαν την Ελλάδα» και το «Μίκης Θεοδωράκης, το Χρονικό μιας Επανάστασης». Ωσότου ήρθε η δικτατορία.

Χούντα. Τι κάνετε και πώς βρίσκεστε στη Ρώμη; Εχω την εντύπωση πως για τη μακρά παραμονή σας στην Ιταλία, δεν έχετε μιλήσει πολύ, θυμάμαι μόνον τον τόμο του Πέτρου Κακολύρη «Vivere Pericolosamente» με κείμενα φοιτητών που περιλαμβάνεται και ένα δικό σας…

Στη Ρώμη βρέθηκα αυτοεξόριστος, τον Σεπτέμβριο του 1967, όταν η αστυνομία ήρθε στο σπίτι όπου κρυβόμουν. Ευτυχώς έλειπα. Η ιστορία της ελληνικής εμιγκράτσιας στην περίοδο της χούντας έχει όντως καταγραφεί ελλιπώς, σε αντίθεση, για παράδειγμα, με την ιστορία της γενιάς του Πολυτεχνείου. Υπάρχουν λόγοι γι’ αυτό. Ποτέ δεν είναι αργά, όμως. Οπως όλοι, λοιπόν, έχω κι εγώ τις «κρυφές» σελίδες από εκείνη την εποχή.

Οπως;

Πολιτική δραστηριότητα στην Ιταλία, πολύμηνο ταξίδι το 1970 στις ΗΠΑ, επαφή με τους έλληνες αντιδικτατορικούς εκεί αλλά και γνωριμία με σημαίνοντες αμερικανούς ακτιβιστές – Σουίζι, Μάγκντοφ, Τσόμσκι, Μπογκς κ.ά. -, ταξίδια στη Μέση Ανατολή και την Κύπρο, απόπειρα λειτουργίας παράνομου ραδιοφωνικού σταθμού στο Μπάρι για να ακούγεται στην Ελλάδα, με τον Γιώργο Βότση και τον Χριστόφορο Κορνάρο. Τώρα επεξεργάζομαι να εκδώσω ένα χειρόγραφο εκείνης της περιόδου, με τίτλο «Το Ημερολόγιο της Ιορδανίας».

Το οποίο;

Περιγράφει ένα ταξίδι, εμένα, του Σταύρου Τορνέ και άλλων τριών Ελλήνων, φοιτητών στην Ιταλία και στη Γαλλία, στην Ιορδανία, σε στρατόπεδο παλαιστινίων φενταγίν, για πολιτικο-στρατιωτική εκπαίδευση για την περίπτωση ενός ένοπλου αγώνα εναντίον της χούντας. Υπήρξαν κι άλλες προσπάθειες. Ευτυχώς μας πρόλαβαν τα παιδιά του Πολυτεχνείου…

Πάμε στη σχέση σας με τον Δημήτρη Γκιώνη και το περιοδικό Τετράδιο. Τι ακριβώς πνευματική ανάγκη εξυπηρετούσε;

Οταν, με την αμνηστία του 1973, γυρίσαμε στην Ελλάδα, ο Δημήτρης από τον Καναδά κι εγώ από τη Ρώμη,  αποφασίσαμε – στην αρχική ομάδα ήταν και η Φρίντα Μπιούμπι – να βγάλουμε το «Τετράδιο». Περάσαμε, βέβαια, και από το γραφείο του περιβόητου Μπάμπαλη, γι’ αυτό. Η χούντα έπεσε, το «Τετράδιο» έμεινε. Δεκαοκτώ μηνιαία τεύχη. Δύσκολο εγχείρημα. Εμείς θέλαμε να συνδυάσουμε την πολιτική με την τέχνη, σε εποχή που τα κόμματα της Αριστεράς κοιτούσαν μόνο την πολιτική και κυρίως τις μεταξύ τους έριδες. Δημοσιεύσαμε συνεργασίες με σπουδαίους δημιουργούς απ’ όλους τους χώρους. Ρίτσο, Βάρναλη, Σκαρίμπα, Ελλη Αλεξίου, Σπ. Μελετζή, Κ. Χατζηαργύρη… Πάντως, μ’ αυτόν τον τρόπο, ρίξαμε έναν σπόρο.

Προσφάτως είχαμε την τύχη να απολαύσουμε το έργο σας – μουσικό κύκλο με τον Μίκη «Γράμματα από τη Γερμανία».

Η ιστορία των «Γραμμάτων» και το σοκ που προκάλεσαν στη συντήρηση εκείνης της εποχής, το 1966, είναι γνωστή. Κυκλοφόρησαν σε δίσκο μετά από δέκα χρόνια, το 1976. Βοήθησαν, πιστεύω, μαζί με άλλα τραγούδια, του Νεγρεπόντη, της Κωστούλας Μητροπούλου, του Σαββόπουλου, του Κηλαηδόνη κ.ά, να δημιουργηθεί μια σχολή καθαρού, άμεσου πολιτικού τραγουδιού. Συνέβαλαν σε αυτό και κάποιοι κύκλοι τραγουδιών του Θεοδωράκη και του Χατζιδάκι, σε ποίηση Καμπανέλη, Μπρεχτ, Μπήαν κ.ά. Στην τέχνη δεν υπάρχει παρθενογένεση. Πρόσφατα ανακάλυψα στη Μουσική  Βιβλιοθήκη Λίλιαν Βουδούρη τις παρτιτούρες από τέσσερα τελείως άγνωστα, ξεχασμένα Γράμματα, που πρόκειται να κυκλοφορήσουν σύντομα με ερμηνευτή τον Κώστα Θωμαΐδη.

Συνδεθήκατε με το πολιτικό τραγούδι. Στα «Τραγούδια μας» με τον Νταλάρα, σαν να κυριαρχεί άρωμα σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Εσείς τι ορισμό δίνετε στο κοινωνικό πολιτικό τραγούδι;

Ο όρος «σοσιαλιστικός ρεαλισμός» είναι αδόκιμος. Υπάρχει, βέβαια, αλλά στοχεύει σε λάθος κατεύθυνση. «Αφήστε όλα τα λουλούδια να ανθίσουν», έλεγε ο Μάο. Αν και εκείνος τελικά δεν τα άφησε. Ας τα αφήσουμε, επιτέλους, εμείς. Κάτω από αυτόν τον όρο πάντως βγήκαν και ορισμένα αριστουργήματα, όπως π.χ. οι ταινίες των αδερφών Βασίλιεφ. Το ωραίο βγαίνει παντού, ακόμα και «στου βράχου τη σχισμάδα», όπως λέει ο Ρίτσος.

Γνωριμία με τον Θάνο Μικρούτσικο. Γράφετε το περίφημο «Ο φασισμός δεν έρχεται απ’ το μέλλον». Ο φασισμός από πού έρχεται σήμερα;

Με τον Θάνο θέλαμε κάποια στιγμή να ολοκληρώσουμε και άλλα τραγούδια. Αλλά δεν τα καταφέραμε. Ωστόσο, έχουν μείνει τουλάχιστον δύο ακόμα ολοκληρωμένα πολιτικά τραγούδια ανέκδοτα. Ισως κάποια στιγμή δοθεί η ευκαιρία να φτάσουν στο ευρύτερο κοινό. Από πού έρχεται σήμερα ο φασισμός; Από το παρελθόν, όπως πάντα. Και εκεί θέλει να μας γυρίσει. Χαίρομαι που το τραγούδι αυτό κρατήθηκε στο στόμα του κοινού, από γενιά σε γενιά, τόσο πολύ. Ας… όψεται ο φασισμός γι’ αυτό.

Εκδόσεις Πύλη. Θυμάμαι ένα καταπληκτικό αστυνομικό του Θανάση Παπαρήγα και της Δανέλλη. Ποια η ιστορία του οίκου; Και τι έχετε να μας πείτε για την πορεία της Εταιρείας Αρχείου και Μελετών Μνήμες της οποίας είστε πρόεδρος;

Η «Πύλη», δημιούργημα του συναδέλφου Πέτρου Κυπριωτέλη, έκανε, με την άδειά του, έναν νέο μικρό κύκλο στη δεκαετία του 2000. Αφού έβγαλε 16 βιβλία, έκλεισε, καθώς ξεκινούσε η γενικότερη οικονομική κρίση. Πρόλαβε ωστόσο να μας γεμίσει χρέη. Ευτυχώς, προλάβαμε να βγάλουμε μερικά καλά, πολύ καλά βιβλία. Οι Μνήμες, από την άλλη μεριά, έζησαν και συνεχίζουν να ζουν, από το 1994 που ιδρύθηκαν, ως μια από τις πρώτες προσπάθειες στη χώρα μας στον χώρο της προφορικής ιστορίας. Διαθέτουν ορισμένα σπάνια και πολύτιμα αρχεία που αφορούν την ιστορία του απλού Ελληνα στη διάρκεια του 20ου αιώνα. Πρόκειται για ένα χόμπι μιας ομάδας ανθρώπων, που έγινε σιγά σιγά μια υπεύθυνη, εξειδικευμένη προσφορά σ’ αυτόν τον χώρο.

Σήμερα γράφεται πολιτικό τραγούδι;

Βέβαια γράφεται. Με πολλά και αξιόλογα αποτελέσματα. Δεν υπάρχει κάτι ίσως εντελώς ριζοσπαστικό και πρωτότυπο. Δεν γίνεται, ξέρετε, κάθε μέρα να έχουμε πολιτιστική ή καλλιτεχνική επανάσταση. Υπάρχουν και εποχές νηνεμίας, περίσκεψης, ήρεμης δημιουργίας και καλλιέργειας του εδάφους για μελλοντικά, σημαντικά άλματα. Λείπει επίσης, ίσως για τους παραπάνω λόγους, ένας ενοποιητικός, μακροπρόθεσμα, χαρακτήρας στις επιμέρους προσπάθειες. Πάντως πριν από έξι – επτά χρόνια κάναμε με κάποιους φίλους από την ομάδα «Τέχνη εν Κινήσει» μια πρώτη, πρόχειρη καταγραφή. Εντοπίσαμε πάνω από είκοσι ή τριάντα, θυμάμαι, συγκροτήματα και μεμονωμένους τραγουδοποιούς. Και υπάρχουν κι άλλοι. Αν είναι πολλά τα χελιδόνια, θα ‘ρθει και η άνοιξη.

Ελληνες του Χόλιγουντ. Διεξάγετε χρόνια έρευνα.

Υστερα από μια έρευνα που κράτησε πολλά χρόνια και από ένα τρίμηνο ταξίδι μου στις ΗΠΑ, το 2015, το λεύκωμα αυτό, «Οι Ελληνες στο Χόλιγουντ την εποχή του βωβού κινηματογράφου» είναι τελικά, όπως λέμε, «επί του πιεστηρίου». Συν-συγγραφέας σε αυτό το λεύκωμα είναι ο σκηνοθέτης Νίκος Θεοδοσίου. Μπήκε στην ερευνητική ομάδα μετά το ταξίδι μου στις ΗΠΑ. Αλλά συνέβαλε τα μέγιστα. Η ιστορία των ελλήνων σκαπανέων, ηθοποιών, παραγωγών και διανομέων στις ΗΠΑ και η συμμετοχή τους στη γενικότερη εποποιΐα του αμερικανικού κινηματογράφου είναι πολύ γλαφυρή. Και, ώρες ώρες, συναρπαστική. Εντυπωσιάζει, εννοείται, και το σχετικό οπτικό υλικό. Επειτα από μια άσκοπη και αχρείαστη κωλυσιεργία του ΕΚΟΜΕ – επί της προηγούμενης πολιτικής του ηγεσίας – το έργο μας αυτό υιοθετήθηκε τελικά, ευτυχώς, από το υπουργείο Πολιτισμού, με χορηγία και υπό την αιγίδα του οποίου θα εκδοθεί τώρα, στα ελληνικά και τα αγγλικά.

Τι άλλο; Μας έχετε συνηθίσει σε πολλά και διάφορα.

Υπάρχει και ένα δεύτερο ερευνητικό μου εγχείρημα, που αφορά πάλι τον ελληνισμό της Αμερικής. Συγκεκριμένα αναφέρεται στον διαβόητο Τζον «Μπλάκτζακ» Τζιρόμ ή Γιάννη Πετρολέκα, Ελληνα που έζησε και έδρασε στο Σαν Φρανσίσκο από το 1905 ώς το 1953. Γιός ιερέα από τον Χάρακα Λακωνίας, λαντζέρης σε ελληνικό ζαχαροπλαστείο στο Οκλαντ, στη συνέχεια οδηγός τραμ, αεροπόρος και ιδρυτής της πρώτης στον κόσμο εταιρείας, το 1914, για χρήση του υδροπλάνου στις συγκοινωνίες, επαγγελματίας απεργοσπάστης – φόβος και τρόμος της Δυτικής Ακτής και ως το Ντένβερ -, οργανωτής κυνοδρομίου 3.000 θέσεων στο Ελ Σερίτο την εποχή του μεγάλου κραχ, κτηματομεσίτης και κατασκευαστής, μακράν ο πλουσιότερος Ελληνας του Σαν Φρανσίσκο, και, φυσικά, ευυπόληπτος πολίτης και εξέχον μέλος της ελληνικής, ορθόδοξης κοινότητας του Σαν Φρανσίσκο και του Οκλαντ. Και πόσα άλλα. Η συνέχεια… στο βιβλίο που ετοιμάζω.

Δεν συνηθίζετε πάντως να ενημερώνετε τον Τύπο για αυτά που κάνετε.

Τα τελευταία χρόνια βγήκαν διάφορα βιβλία μου σε έξι συνολικά διαφορετικές γλώσσες. Μετά το ποιητικό-θεατρικό έργο μου «Ο Νέος των Αθηνών», που κυκλοφόρησε στο Παρίσι από τις Editions Les Cygnes και τις «Διαδρομές στην Αθήνα», που εκδόθηκαν και στην Κίνα από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου της Χουνάν, υπήρξε και μια συνεργασία μου με το γνωστό περιοδικό «Contrappasso», που εκδίδεται ταυτόχρονα στην Αυστραλία και στις ΗΠΑ. Στο προσεχές μέλλον θα κυκλοφορήσουν στη Νέα Υόρκη οι στίχοι των τραγουδιών μου σε μια δίγλωσση έκδοση, με γενική επιμέλεια του ποιητή και πανεπιστημιακού της διασποράς Νίκου Αλεξίου. Στην Ελλάδα ετοιμάζω μια συνεργασία με τις εκδόσεις ΚΨΜ για έκδοση παλιών αλλά και καινούργιων έργων μου. Σημαντική θεωρώ και τη συνεργασία μου με το μηνιαίο περιοδικό «Η Πόλη Ζει», καθώς και την έκδοση ενός CD του νέου τραγουδιστή Δημήτρη Κανέλου, με οκτώ τραγούδια μου σε μουσική Μάνου Λοΐζου και Δημήτρη Λάγιου. Το 2019 κυκλοφόρησαν επίσης άλλα δύο – ανέκδοτα – τραγούδια σε στίχους μου και σε μουσική πάλι των Λοΐζου και Λάγιου, που ερμηνεύει ο Τάκης Κωνσταντακόπουλος. Πρόσφατα επίσης ο συνθέτης και κιθαρίστας Σπύρος Εξάρας, που ζει στη Νέα Υόρκη, μελοποίησε μια σειρά τραγουδιών μου, με τίτλο «Ανατομία ενός εγκλήματος». Σημαντικότερο όμως απ’ όλα θεωρώ τον στόχο να γίνει στο εξωτερικό μια όπερα ή ένα μεγάλο μιούζικαλ με βάση το έργο μου «Ο Νέος των Αθηνών – ο Ερως – ο Χρόνος – ο Θάνατος», που, ανάμεσα στα πολλά άλλα, αναφέρεται στα «ελγίνεια» Μάρμαρα.