Αγαπημένο ταξίδι

Δεν δέχομαι τα σύνορα, όπως έλεγε ο Νίκος Καζαντζάκης. Τα ταξίδια είναι ένας τρόπος να σπάσεις τις πνευματικές σου αλυσίδες, να νιώσεις πόσο κρίμα είναι ο άνθρωπος να περιορίζει την καρδιά του από τη γεωγραφία. Το αν είσαι Ελληνας, Γάλλος, Ισπανός δεν είναι παρά ένα τυχαίο γεγονός. Ο Κάφκα έλεγε «τι κοινό έχω εγώ με τους Εβραίους, τους Γερμανούς, τους Τσέχους; Εγώ έχω ελάχιστα κοινά με τον ίδιο μου τον εαυτό». Πατρίδα δεν είναι τα χώματα. Πατρίδα είναι οι άνθρωποι είτε είναι ο άνθρωπός σου είτε είναι κάποιος που έζησε σε έναν άλλο χωροχρόνο και μέσα από το έργο του μιλάει στην ψυχή σου όπως κανείς.

Το ταξίδι στην Πράγα με αφορμή την παράστασή μας «Στο μυαλό του Φραντς Κάφκα» ήταν ένα πέρασμα στον χρόνο. Είχα ταξιδέψει στην Πράγα ξανά στο παρελθόν δύο φορές, αλλά τώρα ταξίδευα με αφορμή το έργο του μοναδικού Φραντς Κάφκα. Ηταν σαν να γυρίσαμε πίσω τον χρόνο. Περπατήσαμε στους δρόμους που καθημερινά διέσχιζε ο Κάφκα για να πάει στη δουλειά του – σε μία δουλειά που τον έπνιγε (ήταν δημόσιος υπάλληλος – σαν τον δικό μας Κώστα Καρυωτάκη, τον σπουδαίο αυτό ποιητή που έζησε ως δημόσιος υπάλληλος και αυτοκτόνησε μην αντέχοντας άλλο την πνιγηρή αυτή ζωή). Πήγαμε στο πρώτο του σπίτι, λίγα μέτρα από το δημαρχείο που κοσμεί το κέντρο της Πράγας με το περίφημο ρολόι από μαριονέτες που στήνουν καθημερινά έναν χορό θανάτου. Μετά, πήγαμε στο επόμενο σπίτι του, στη Χρυσή Οδό, μέσα στο Κάστρο της Πράγας και μετά στο τελευταίο… στο νεκροταφείο όπου βρίσκεται ο οικογενειακός τάφος της οικογένειας Κάφκα και πάνω πάνω γράφει Dr. Franz Kafka. Επισκεφτήκαμε τα καφέ όπου σύχναζε και το Μουσείο Κάφκα που κοσμεί τη μία όχθη στο τέλος της Γέφυρας του Καρόλου. Μιλήσαμε με μελετητές του, με ξεναγούς, με Ελληνες που μένουν μόνιμα στην Πράγα και με Τσέχους που γνωρίζουν το έργο του. Περπατώντας ανάμεσα στα καρβουνιασμένα εντυπωσιακά κτίσματα της πόλης, περάσαμε από το ακέφαλο άγαλμα ενός ανθρώπου που κουβαλάει στους ώμους του τον Κάφκα και καταλήξαμε στην πλατεία με το επιβλητικό γλυπτό από καθρέφτες, οι οποίοι μέσα από μία συνεχόμενη κίνηση δημιουργούν μπροστά σου το κεφάλι του συγγραφέα, που κοιτάζει απέναντί του ένα παράθυρο. Αυτό είναι το παράθυρο της δημόσιας υπηρεσίας όπου κάποτε εργαζόταν ο Κάφκα, νιώθοντας εγκλωβισμένος σε μία φυλακή που το κλειδί της ελευθερίας του ήταν η δημιουργία.

Ο Μαξ Μπροντ. Ο Κάφκα βέβαια δεν επιθυμούσε το έργο του να περάσει στις επόμενες γενιές. Ηθελε να πεθάνει μαζί του. Αλλωστε και όσο ζούσε τα έργα του τα διάβαζε στον στενό του μόνο κύκλο. Ανάμεσά τους και ο Μαξ Μπροντ, ο επιστήθιος φίλος του, τον οποίο πριν πεθάνει όρκισε να κάψει τα συγγράμματά του. Ο Μπροντ όμως – ευτυχώς για όλους μας – τον παράκουσε και έτσι έχουμε το σπουδαίο έργο του στα χέρια μας. Καθώς νύχτωνε και περνούσαμε από τους στενούς δρόμους στο κέντρο της πόλης, είδα στην άκρη ενός κτιρίου να ξεγλιστράει μία μικρή κατσαρίδα και σκέφτηκα «Το τελειότερο δημιούργημα… αυτό που επέζησε από τον διαχωρισμό των ηπείρων, την πτώση των αστεροειδών και την εποχή των παγετώνων τρέχει να γλιτώσει από τον πραγματικό κίνδυνο… τον άνθρωπο». Γι’ αυτό λοιπόν ο Κάφκα αγαπούσε τις κατσαρίδες και ένιωθε σαν αυτές, εγκλωβισμένος σε μία πόλη που τον έπνιγε. «Ενα πρωινό ο Γκρέγκορ Σάμσα (δηλαδή ο ίδιος ο Κάφκα) ξύπνησε μεταμορφωμένος σε μία γιγαντιαία κατσαρίδα» γράφει στη «Μεταμόρφωση», μία από τις ιστορικότερες λογοτεχνικές φράσεις που μας έχουν κληροδοτηθεί.

Ολα του τα έργα, η «Μεταμόρφωση», η «Δίκη», ο «Πύργος» κ.ά., μιλούν για ένα κράτος, ένα κοινωνικό σύστημα που έχει σκοπό να συνθλίψει την ατομικότητα, το διαφορετικό, το επαναστατικό, δημιουργώντας τελικά έναν στρατό ομογενών ανθρώπινων αντικειμένων. Αυτό το μήνυμα περνάει και η παράστασή μας «Στο μυαλό του Φραντς Κάφκα» και ο τελευταίος σταθμός του ταξιδιού ήταν το Σπίτι των Μειονοτήτων, λίγα μέτρα από εκεί που γεννήθηκε ο συγγραφέας, προκειμένου να παρουσιαστεί η παράσταση. Πρόκειται για έναν χώρο συμβολικό, που στόχο έχει τη συνάντηση διαφορετικών πολιτισμών. Η αίθουσα γέμισε από Τσέχους, Ελληνες, αλλά και από ανθρώπους άλλης εθνικότητας, όπως Ισπανούς, Βούλγαρους, Γερμανούς, που ήθελαν να δουν για πρώτη φορά μία παράσταση μη Τσέχων να ανεβαίνει στην Πράγα για τον Φραντς Κάφκα.

Ο λόγος των μεγάλων συγγραφέων είναι η αφορμή για να νιώσουμε πως δεν είμαστε τόσο μακριά ο ένας από τον άλλον όσο πιστεύουμε τελικά. Ετσι, στο τέλος της παράστασης η συγκίνηση ήταν διάχυτη και οι αντιδράσεις του κόσμου έκλεισαν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το μοναδικό αυτό ταξίδι. Η πραγματική αναψυχή που σου προσφέρουν τα ταξίδια είναι αυτό που λέει η ίδια η λέξη «ανάταση της ψυχής» και όχι ανάπαυλα. Ενεργοποίηση της σκέψης, της ενσυναίσθησης, της αναζήτησης, της προσωπικής σου αφύπνισης. Κάθε τόπος που επισκέπτεσαι είναι οι άνθρωποί του: Οι ποιητές του, οι φιλόσοφοι, οι λογοτέχνες, εσύ ο ίδιος που βρέθηκες εκεί για μία στιγμή μέσα στο άπειρο. Η Πράγα είναι ο Φραντς Κάφκα, είναι οι άνθρωποι που σαν αυτόματες μηχανές τρέχουν να προλάβουν το τραμ για τη δουλειά τους, είναι η κατσαρίδα που έτρεξε να γλιτώσει προτιμώντας τη φυλακή του υπονόμου – ο Κάφκα έλεγε «η φυλακή μου είναι το φρούριό μου» – είναι το αίμα που έχει ποτίσει τις γέφυρες και τα κάστρα, είμαι εγώ που χάρη στον Κάφκα έμαθα να ταξιδεύω αλλιώς.

Ο Μάριος Ιορδάνου είναι ηθοποιός