Ολα του γάμου δύσκολα…

Όταν στα τέλη του προηγούμενου χρόνου καταγράφονταν τα πρώτα κρούσματα του γνωστού πλέον με το όνομα COVID-19 κορωνοϊού στη μακρινή Ουχάν της Κίνας, κανένας δεν υποπτευόταν τις συνέπειές τους για την παγκόσμια οικονομία. Οι προβλέψεις των διεθνών οργανισμών για την παγκόσμια ανάπτυξη το 2020 ήταν θετικές, αν και κάπως συγκρατημένες λόγω της μη αμελητέας πιθανότητας ξεσπάσματος εμπορικών πολέμων. Εκτοτε το τοπίο έχει αλλάξει δραματικά και, δυστυχώς, κάθε φορά που έχουμε νέα επιδημιολογικά δεδομένα οι προβλέψεις μεταβάλλονται επί τα χείρω. Ηδη ορισμένοι αναλυτές εκτιμούν ότι τη φετινή χρονιά μπορεί να καταγραφεί ύφεση μεγαλύτερη από αυτή που ακολούθησε την κατάρρευση της Lehman Brothers το 2008.

Στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία και κοινωνία οι μηχανισμοί μετάδοσης της κρίσης ήταν ταχύτατοι.  Πολύ σύντομα ο ιός μεταφέρθηκε σε όλα σχεδόν τα μήκη και πλάτη της Γης και περιοριστικά μέτρα στις μετακινήσεις και στις συναθροίσεις άρχισαν να εφαρμόζονται σε πολλές χώρες. Οι μηχανισμοί μετάδοσης της κρίσης είναι πολλοί, τόσο από την πλευρά της προσφοράς, όσο και από την πλευρά της ζήτησης.  Στον χώρο της βιομηχανικής παραγωγής, για την κατασκευή πλήθους προϊόντων χρησιμοποιούνται πολλές εισροές από άλλες χώρες, ενώ τα αντίστοιχα αποθέματα διατηρούνται σε χαμηλά επίπεδα. Οταν ένας κρίκος της αλυσίδας παραγωγής σπάσει – π.χ. διακοπή παραγωγής σε μια χώρα ή περιοχή -, μετά από λίγο είναι πολύ πιθανό να σταματήσει η παραγωγή προϊόντων που χρησιμοποιούν τις αντίστοιχες εισροές σε πολλές άλλες περιοχές του πλανήτη. Οταν σταματά η παραγωγή και γίνονται απολύσεις, μειώνεται η αγοραστική δύναμη του πληθυσμού, με συνέπεια να ξεκινήσει ένα καθοδικό σπιράλ. Για να περιοριστεί η εξάπλωση της πανδημίας, σταματά με διοικητικά μέτρα η δράση ολόκληρων τομέων οικονομικής δραστηριότητας, όπως η εστίαση, με συνακόλουθη μείωση των εισοδημάτων και της ζήτησης. Σαν αποτέλεσμα της μειωμένης οικονομικής δραστηριότητας, μειώνεται και το διεθνές εμπόριο, ενώ ταυτόχρονα λόγω του φόβου αλλά και του περιορισμού των μετακινήσεων πλήττεται σφοδρά ο τουρισμός.

Η προοπτική μειωμένης οικονομικής δραστηριότητας και κερδοφορίας οδηγεί σε καθοδική πορεία τις χρηματιστηριακές τιμές, οι οποίες ήδη, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις πολλών αναλυτών, βρίσκονταν σε αφύσικα υψηλά επίπεδα, τουλάχιστον στις ΗΠΑ.  Αυτό με τη σειρά του μειώνει ακόμα περισσότερο την καταναλωτική ζήτηση και επιτείνει το καθοδικό σπιράλ. Η συνολική ζήτηση μειώνεται επίσης λόγω του ότι σε πολλές περιπτώσεις, λόγω της αυξημένης αβεβαιότητας, η υλοποίηση επενδυτικών σχεδίων αναβάλλεται για το μέλλον. Επιπρόσθετα, όπως έχει παρατηρηθεί πολλές φορές σε αντίστοιχες περιπτώσεις, στην αγορά ομολόγων πολλοί επενδυτές εγκαταλείπουν τα ομόλογα της περιφέρειας και καταφεύγουν στα «ασφαλή λιμάνια» των ομολόγων ισχυρών οικονομιών (αλλά και στον χρυσό), αυξάνοντας το κόστος δανεισμού και επιτείνοντας την κρίση στις πιο αδύναμες οικονομίες.

Για τα δημόσια οικονομικά, όπως συμβαίνει πάντα σε περιόδους κρίσεων, αυξάνονται οι ανάγκες ενώ μειώνονται οι πόροι. Στη συγκεκριμένη συγκυρία οι δημόσιες δαπάνες αυξάνονται τόσο γιατί οι κυβερνήσεις υποχρεώνονται να λάβουν επεκτατικά δημοσιονομικά μέτρα για να στηρίξουν την οικονομική δραστηριότητα όσο και γιατί πρέπει να καλύψουν τις αυξημένες δαπάνες δημόσιας υγείας. Ταυτόχρονα, λόγω της πτώσης της οικονομικής δραστηριότητας τα φορολογικά έσοδα είναι μειωμένα, οδηγώντας σε κατακόρυφη αύξηση των ελλειμμάτων. Η κατάσταση μπορεί να έχει δραματικές συνέπειες σε χώρες όπου ο δημόσιος δανεισμός βρίσκεται ήδη σε πολύ ψηλά επίπεδα.

Η συγκεκριμένη κρίση είναι «συμμετρική» (δηλαδή αφορά όλες τις χώρες), «εξωγενής» (δηλαδή δεν προέρχεται από εσωτερικές ή εξωτερικές οικονομικές ανισορροπίες) και δημιουργεί μεγάλες εξωτερικότητες (δηλαδή πράξεις ή παραλείψεις μιας χώρας μπορούν να έχουν σημαντικές επιπτώσεις σε άλλες χώρες). Επομένως και οι λύσεις που θα δοθούν πρέπει να είναι συντονισμένες σε διεθνές επίπεδο.  Ηδη, ευτυχώς για τη χώρα μας, η οποία η οποία μετά από μία δεκαετία κρίσης έδειχνε να μπαίνει σε τροχιά σταθερής ανάπτυξης η οποία τώρα… αναβάλλεται, οι πρώτες αντιδράσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τόσο στο πεδίο της δημοσιονομικής όσο και σε επίπεδο δημοσιονομικής πολιτικής, κινούνται στη σωστή κατεύθυνση.  Ας ελπίσουμε ότι θα υπάρξει συνέχεια.

Ο Πάνος Τσακλόγλου είναι καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών