Αμερικανική ημι-δημοκρατία

Είναι η ιστορία ενός αιρετού άρχοντα, ανίκανου να κυβερνήσει, που, με τον τρόπο που κυβέρνησε, ανέδειξε και μεγέθυνε όλα τα δομικά προβλήματα της δημοκρατίας στην ισχυρότερη χώρα του κόσμου. Και είναι και η ιστορία των δύο στιγμών, κοντά-κοντά και στο τέλος της θητείας του, που λειτούργησαν ως καταλύτες και φανέρωσαν το μέγεθος του κακού – όταν ίσως ήταν πολύ αργά.

Πριν ακόμα εκλεγεί πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, τα δείγματα γραφής του Ντόναλντ Τραμπ ήταν ιδιαίτερα ανησυχητικά. Μια απολύτως ακατάλληλη για θέσεις ευθύνης προσωπικότητα, που είχε ως δύο βασικούς «τίτλους τιμής» τον πλουτισμό μέσω αλλεπάλληλων χρεοκοπιών και τη διασημότητα μέσω διεύθυνσης τηλε-παιχνιδιού. Μια στηριγμένη στα ψέματα, τις συκοφαντίες, τη χοντροκοπιά και τον διχασμό προεκλογική εκστρατεία και μια ανοιχτή απειλή ότι, σε περίπτωση ήττας, δεν θα αποδεχόταν το εκλογικό αποτέλεσμα. Αμέσως μετά την εκλογή του – με πλειοψηφία στο κολέγιο των εκλεκτόρων αλλά με τρία εκατομμύρια λιγότερες ψήφους από την αντίπαλό του -, και πριν ακόμα αναλάβει τα καθήκοντά του, αναδείχθηκαν η έλλειψη οργάνωσης, η προχειρότητα και η αδυναμία/αδιαφορία για τη συγκρότηση ενός ικανού επιτελείου. Η τελετή ορκωμοσίας ήταν ένα φιάσκο, τόσο από πλευράς λαϊκής συμμετοχής, όσο και κυρίως γιατί ο νέος πρόεδρος επέλεξε, και επισήμως πλέον, την εχθροπάθεια («η Αμερική βρίσκεται με το ένα πόδι στον γκρεμό») και το ψέμα («αυτή ήταν η μεγαλύτερη νίκη στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών και η μαζικότερη τελετή ορκωμοσίας»). Το πρώτο σημαντικό μέτρο, το κλείσιμο των συνόρων και η απέλαση μεταναστών, μπλοκαρίστηκε προσωρινά από τα δικαστήρια. Το δεύτερο, η οικοδόμηση του «μεγαλύτερου τείχους του κόσμου» στα σύνορα με το Μεξικό, δεν πήρε ποτέ την έγκριση του Κογκρέσου. Το τρίτο, ο ορισμός ενός υπερσυντηρητικού δικαστή – θα ακολουθούσε ένας ακόμη – στο Ανώτατο Δικαστήριο, μόνο και μόνο επειδή ήταν υπερσυντηρητικός, αποτέλεσε την πρώτη του «νίκη», αλλά αφήνοντας μόνιμη πληγή και στο κοινωνικό σώμα και στην ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης.

Το σερί του Τραμπ συνεχίστηκε στο ίδιο μοτίβο σε όλη τη διάρκεια των τριών πρώτων χρόνων της θητείας του. Πλήρης άγνοια και αδιαφορία για το Σύνταγμα και τη λειτουργία των θεσμών. Εξευτελισμός και συχνά εξαναγκασμός σε παραίτηση «συνεργατών» του. Αντιθεσμική και αποκαλυπτική για τις σχέσεις του προέδρου με τον ρωσικό παράγοντα «απόλυση» του επικεφαλής της ΣΙΑ. Περιφρόνηση και προσπάθειες φίμωσης του επικριτικού Τύπου. Διάλυση της διεθνούς τάξης πραγμάτων και μονομερής ανάληψη εμπορικών «συμφωνιών» ή «πολέμων», όπως με την Κίνα. Στοιχεία που όχι μόνο δεν περνούσαν απαρατήρητα, αλλά για τα οποία ο ίδιος ο πρόεδρος καυχιόταν, και που, παρά τη «μισή ήττα» του στις ενδιάμεσες εκλογές (απώλεια της πλειοψηφίας στη Βουλή των Αντιπροσώπων, διατήρησή της στη Γερουσία), είχαν «μπετονάρει» το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα και κρίσιμες πληθυσμιακές ομάδες (λευκοί, μικρομεσαίοι, θρησκευόμενοι). Ετσι ώστε η επανεκλογή του να μοιάζει όχι μόνο πιθανή αλλά σχεδόν αναπόφευκτη.

Ως την αρχή του 2020, οπότε δύο γεγονότα, ή μάλλον σειρές γεγονότων, άλλαξαν τα δεδομένα χωρίς να αλλάξουν την ως τότε εικόνα. Το πρώτο είχε ως επίκεντρο την «υπόθεση Ουκρανίας» και την κίνηση της διαδικασίας καθαίρεσης του προέδρου (impeachment), λόγω της πέραν πάσης αμφιβολίας χρησιμοποίησης της προεδρικής ιδιότητας εις βάρος των συμφερόντων της χώρας. Ο κόλαφος για τον Τραμπ δεν ήταν τόσο ότι παραπέμφθηκε με το ερώτημα της καθαίρεσης από τη Βουλή των Αντιπροσώπων, άρα απέκτησε ανεξίτηλη τη ρετσινιά της βαριάς παρανομίας, όσο αυτά που ακολούθησαν στη φιλικότερη προς εκείνον Γερουσία, η οποία και τελικώς τον «αθώωσε». Η διαστροφή μιας, υποτίθεται, δικαστικού τύπου διαδικασίας σε σύγκρουση αμετακίνητων (πλην Μιτ Ρόμνι, το όνομα του οποίου θα κρατήσει η Ιστορία) κομματικών στρατοπέδων. Η πλήρης περιφρόνηση των όποιων – και ήταν αδιάσειστα – αποδεικτικών στοιχείων για τα αδικήματα της παραπομπής. Η εμφάνιση του προέδρου, εν μέσω δίκης, ενώπιον του Κογκρέσου, η ανοιχτή προσβολή που επιφύλαξε στους εκπροσώπους του λαού και το σκίσιμο του λόγου του από την πρόεδρο της Βουλής. Κορωνίδα, η ανατριχιαστική φράση του δικηγόρου του «αν ο πρόεδρος πιστεύει ότι μια ενέργειά του (deal) είναι προς το πολιτικό του συμφέρον, τότε η πράξη αυτή δεν μπορεί να είναι παράνομη ή να συνιστά διαφθορά (corrupt)». Ολα αυτά έβαλαν ταφόπλακα όχι μόνο στη διαδικασία του impeachment αλλά και στην αξιοπιστία των δικαιοκρατικών θεσμών.

Ούτε τόσο βαριές αποκαλύψεις, κατά πάσα πιθανότητα, θα έφταναν. Με τρόπο που θυμίζει νέμεση αρχαίας τραγωδίας, το καίριο χτύπημα έδωσε στον Τραμπ, τη στιγμή που νόμιζε ότι είχε γλιτώσει, ένα γεγονός που, στην αφετηρία του, δεν είχε καμία σχέση με τον ίδιο: η πανδημία του κορωνοϊού. Σε ένα μείζον ζήτημα δημόσιας υγείας, έναντι του οποίου αναμένονται γρήγορα αντανακλαστικά, συναισθηματική νοημοσύνη και μέτρα ουσίας, ιδίως από έναν αιρετό άρχοντα με τις εξουσίες του αμερικανού προέδρου, η προσφιλής πρακτική του Τραμπ – διάψευση, κομπορρημοσύνη, ρίξιμο της ευθύνης αλλού, παραμερισμός των ειδικών, δράση με πυξίδα το προσωπικό συμφέρον – ταρακούνησε και ξύπνησε ακόμα και πολλούς από εκείνους που θα συνέφερε η επανεκλογή του. Σε συνδυασμό με τις συνέπειες στο μέτωπο που ο Τραμπ εμφάνιζε ως το μεγάλο «ατού» του, την οικονομία – η οποία απλώς αφέθηκε στον αυτόματο και υπέρ των πλούσιων πιλότο -, η προφανής προεδρική ανικανότητα μοιάζει να άγγιξε χορδές πιο ευαίσθητες από εκείνες που είχαν συγχωρήσει την αγραμματοσύνη, τη σύγκρουση συμφερόντων, την καταπάτηση του Κράτους Δικαίου. Και μπορεί, αν και είναι νωρίς ακόμη, να στοιχίσει την προεδρία στον επί τόσα χρόνια καταχραστή της.

Ανεξαρτήτως αποτελέσματος, πάντως, και πέρα από την κατάπτωση του προεδρικού αξιώματος, η θητεία Τραμπ έβγαλε στην επιφάνεια, μέσα από τις πράξεις του προέδρου αλλά και την αντίδραση σε αυτές, όλα τα μεγάλα δομικά ελλείμματα του αμερικανικού συστήματος. Εμφανίστηκαν ξεκάθαρα οι αδυναμίες των θεσμικών αντιβάρων, ιδίως του πανίσχυρου Ανώτατου Δικαστηρίου, με την επιλογή των μελών του από μόνο τον πρόεδρο, έστω και αν χρειάζονται την επίνευση της Γερουσίας, να καταλύει κάθε εχέγγυο δημοκρατίας. Ο παραλογισμός του εκλογικού συστήματος, με τις Πολιτείες να έχουν σημαντικότερο ρόλο από τους ίδιους τους πολίτες. Η υπέρμετρη δύναμη του χρήματος, στην οποία είναι αδύνατο να τεθεί νομοθετικός ή δικαστικός φραγμός. Η χαμηλή ποιότητα της πολιτικής τάξης, που αγγίζει, διατί να το κρύψωμεν άλλωστε, και το Δημοκρατικό Κόμμα των αντικειμενικά προβληματικών δύο τελικών υποψηφίων στους οποίους η ανθρωπότητα έχει εναποθέσεις τις ελπίδες της.

Το ζήτημα δεν είναι πλέον να αναρωτηθούμε αν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής έχουν πραγματική δημοκρατία, αλλά να μη βιαστούμε να δώσουμε την απάντηση.