Ο ρόλος της ΕΚΤ κατά την κρίση

«Αν η Συνθήκη του Μάαστριχτ είχε αναθέσει στην ΕΚΤ, μαζί με τη διασφάλιση της σταθερότητας των τιμών, και τη διασφάλιση της σταθερότητας του χρηματοοικονομικού συστήματος, ίσως η ευρωζώνη να γλίτωνε από πολλά προβλήματα» τονίζει ο Πέτερ Μπόφινγκερ, μέλος του Συμβουλίου Εμπειρογνωμόνων της γερμανικής κυβέρνησης (των «σοφών της οικονομίας») στο βιβλίο του Επιστροφή στο μάρκο;

Με την επιμονή, όμως, της Γερμανίας, η ΕΚΤ περιορίστηκε στον ρόλο της προστασίας από τον πληθωρισμό, διατηρώντας το επιτόκιο σε χαμηλά επίπεδα για τον δανεισμό προς τις ιδιωτικές εμπορικές τράπεζες. Απαγορευόταν, ωστόσο, ο δανεισμός προς τα κράτη-μέλη με το ίδιο χαμηλό επιτόκιο. Και όταν η ΕΚΤ αποφάσιζε να αγοράσει, χωρίς ποσοτικό περιορισμό, κρατικά ομόλογα μόνο από τις δευτερογενείς αγορές, ωφελούνταν αποκλειστικά οι κάτοχοι των ομολόγων. Αντίθετα, το κόστος της πρώτης έκδοσης των ομολόγων από τα κράτη-μέλη αυξανόταν διότι είχαν εξασφαλίσει την αγορά τους από την ΕΚΤ. Ακόμα και οι τράπεζες λάμβαναν χρήματα από την ΕΚΤ με 1% και χρηματοδοτούσαν τα κράτη με σημαντικά κέρδη.

Αποτυχία όλων των σωστικών προσπαθειών. Χαρακτηριστικό είναι το πρόσφατο σχόλιο της γαλλικής εφημερίδας Λε Μοντ: «Εάν το νομισματικό ευρωπαϊκό οικοδόμημα βρίσκεται σήμερα στις φλόγες, αυτό συμβαίνει στο μέτρο που έχει γίνει αντιληπτό από τις αγορές ότι δεν υπάρχουν ευρωπαίοι ”πυροσβέστες”, αλλά μόνον υποθετικοί ”αρχιτέκτονες” για κάποιο άλλο μελλοντικό ”αντιπυρικό” οικοδόμημα, αφήνοντας το ήδη υπάρχον να καταστραφεί».

Ο Μπόφινγκερ παρατηρεί επίσης τα εξής ενδιαφέροντα: «Αν λοιπόν όλες οι προσπάθειες να σταθεροποιηθεί η Νομισματική Ενωση οδηγούσαν όλο και βαθύτερα στην κρίση, αυτό δεν μπορεί απλώς να εξηγηθεί με την απροθυμία των χωρών σε κρίση να συνεργαστούν. Η αποτυχία όλων των σωστικών προσπαθειών οφείλεται, αντίθετα, στο ότι η διάγνωση της κρίσης -άρα και η θεραπεία- στόχευαν μονοδιάστατα στο πρόβλημα του δημοσίου χρέους. Με αυτήν την εστίαση παραβλεπόταν πλήρως ο συστημικός ιδίως χαρακτήρας της κρίσης που, πέρα από ατομικές προσπάθειες, απαιτεί επίσης μιαν αλληλέγγυα, δηλαδή συστημική, απάντηση».

Ο γερμανός οικονομολόγος επικαλείται ένα συγκριτικό παράδειγμα που αφορά τα ελλείμματα της Ιταλίας και της Βρετανίας. Το 2012 η Βρετανία κατέγραψε έλλειμμα 8,1% και η Ιταλία μόνο 2,6%. Σε έναν χρόνο η Ιταλία το μείωσε κατά 1,3% και η Βρετανία κατά 0,5%. Ομως, η Βρετανία συνέχιζε να χρηματοδοτείται μακροπρόθεσμα με επιτόκιο 1,5% ενώ η Ιταλία πλήρωνε πάνω από 6%. Στη Βρετανία η κεντρική τράπεζα δεν δίστασε να προχωρήσει σε μαζικές αγορές, εφαρμόζοντας την απόφασή της να παρέμβει απεριόριστα προκειμένου να αποτρέψει τον εκβιασμό των χρηματαγορών. Παρείχε έτσι στους κατόχους κρατικών ομολόγων πλήρη ασφάλεια για την επένδυσή τους. Μέχρι το 2012 αγόρασε κρατικά ομόλογα αξίας 375 δισ. λιρών, ποσό που αντιστοιχούσε στο 1/4 του ΑΕΠ της Βρετανίας.

Την ίδια πολιτική ακολούθησε και η κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ, η οποία συγκέντρωσε ένα απόθεμα κρατικών ομολόγων που αντιστοιχούσε στο 11% του ΑΕΠ. Την ίδια περίοδο η ΕΚΤ είχε αγοράσει από την αγορά κρατικά ομόλογα των οποίων η αξία έφτανε μόλις τα 211 δισ. ευρώ!

Η πολιτική της Βρετανίας και των ΗΠΑ. Εάν η ΕΚΤ ακολουθούσε την πολιτική της Βρετανίας και των ΗΠΑ από την έναρξη της κρίσης και έθετε ανώτατα όρια στις αποδόσεις των κρατικών ομολόγων θα εξασφάλιζε τους ομολογιούχους. Θα αποτρεπόταν η ληστρική εκμετάλλευση των κρατών του ευρωπαϊκού Νότου με τη συνεχή αύξηση των σπρεντ και τη δημιουργία κλίματος αβεβαιότητας, που είχαν ως συνέπεια τη διαρροή κεφαλαίων από τον Νότο στον Βορρά και μάλιστα στη Γερμανία με μηδενικό επιτόκιο!

Εγκλωβισμένες στην ευρωζώνη, οι χώρες του Νότου δεν είχαν άλλη πηγή άντλησης από τις χρηματαγορές, μέχρι τη σύσταση του Μηχανισμού Στήριξης με τη συμμετοχή του ΔΝΤ. Σε αντίθεση με τα κράτη εκτός ευρωζώνης, δεν είχαν τη δυνατότητα προσφυγής στη συνήθη θεραπεία, δηλαδή την υποτίμηση του εθνικού νομίσματος.

«Εφόσον στη Νομισματική Ενωση η υποτίμηση σε μία μόνο χώρα δεν είναι δυνατή» συνεχίζει ο Μπόφινγκερ «η Ελλάδα και όλες οι προβληματικές χώρες που ακολούθησαν είχαν εξαρχής ιδιαίτερα δυσμενείς προϋποθέσεις για τα δύσκολα προγράμματα της προσαρμογής τους. Θα ήταν επομένως εύλογο η αναπόφευκτη εξυγίανση να επεκταθεί χρονικά τόσο ώστε να αποφευχθεί μια υπερβολικά μεγάλη πτώση της οικονομίας. Ομως η Τρόικα προέκρινε το αντίθετο, και επέβαλε στην Ελλάδα ένα πρόγραμμα για το οποίο η ίδια λέει ότι η έκτασή του και το frontloading (δηλαδή η κατανομή στον χρόνο, όπου το μεγαλύτερο μέρος των μέτρων λιτότητας πρέπει να εφαρμοστεί στην αρχική φάση του προγράμματος) είναι μοναδικά στην Ιστορία».

Η Γερμανία, που επέβαλε το «μοντέλο» της γερμανικής κεντρικής τράπεζας στην ΕΚΤ, το είχε παραβιάσει πολλές φορές, για το δικό της συμφέρον, όπως παραβίασε και το Σύμφωνο Σταθερότητας. Η Μπούντεσμπανκ είχε παρέμβει αρκετές φορές στην αγορά κεφαλαίων. Για παράδειγμα, το 1967, έτος ύφεσης, η παρέμβασή της προκειμένου να πιεστούν τα επιτόκια προς τα κάτω έφτασε το 1,3 δισ. μάρκα.

Χρειάστηκε να περάσουν τρία χρόνια από την κρίση και να πέσει ο πληθωρισμός στην ευρωζώνη κάτω από το ανεκτό όριο του 2% για να αποφασίσει η ΕΚΤ τη χρηματοδότηση ομολόγων των υπερχρεωμένων κρατών του Νότου από τη δευτερογενή αγορά. Και τότε υπήρχαν αντιδράσεις από τη Γερμανία, όπως και όταν η ΕΚΤ αποφάσισε, τον Νοέμβριο του 2013, να μειώσει το βασικό επιτόκιο κατά 25 μονάδες, στο ιστορικό χαμηλό του 0,25%. Μια απόφαση που ωφελούσε κράτη και πολίτες στον Νότο. Οι Βόρειοι, με πρωταγωνιστές τους εκπροσώπους της Γερμανίας, καταψήφισαν την πρόταση του ιταλού προέδρου της ΕΚΤ Μάριο Ντράγκι.

Η Γερμανία αντιδρά και στην πρόθεση του Ντράγκι να επισπεύσει την τραπεζική ένωση, η οποία θα δώσει στην ΕΚΤ ουσιαστικές εποπτικές αρμοδιότητες στο σύνολο του ευρωπαϊκού συστήματος. Το Βερολίνο στοχεύει να περιορίσει τον ρόλο της τραπεζικής ένωσης σε ένα δίκτυο που θα συνδέει τις εθνικές τραπεζικές αρχές. Θα πρόκειται για ένα «club» ανταλλαγής απόψεων και εμπειριών!

Πίσω από την αντίδραση του Βερολίνου στην πρόταση Ντράγκι κρύβεται η πρόθεση να διατηρήσει η Γερμανία την εποπτεία των τοπικών τραπεζών-ταμιευτηρίων, που ελέγχονται από τα γερμανικά κρατίδια. Και δεν είναι λίγες καθώς αριθμούν τις 427 ενώ όπως επισημαίνουν πολλοί αναλυτές «κρύβουν πολλούς σκελετούς στα ντουλάπια τους». Το 2008 οι περισσότερες από αυτές τις τράπεζες είχαν φτάσει στο χείλος της χρεοκοπίας. Είχαν επενδύσει με μεγάλο ρίσκο και είχαν χάσει δισεκατομμύρια στην αμερικανική φούσκα ακινήτων. Τότε η κυβέρνηση του Μεγάλου Συνασπισμού με καγκελάριο την Ανγκελα Μέρκελ πρόσφερε κρατική βοήθεια για τη διάσωσή τους.

Τον Μάιο του 2012, το Bloomberg, σε άρθρο με τίτλο «Ε, Γερμανία, έχεις κι εσύ πακέτο διάσωσης», σημείωνε πως παρά τη ρητορική που επικράτησε περί «αμαρτωλού και σπάταλου» ευρωπαϊκού Νότου και «ηθικού και συνετού» Βορρά, εκείνες που στηρίχτηκαν – και ουσιαστικά διασώθηκαν – από τα πακέτα στήριξης τα οποία δόθηκαν στην ευρωπαϊκή περιφέρεια ήταν οι γερμανικές τράπεζες. Και στις 12 Νοεμβρίου 2013, σε άρθρο της αμερικανικής εφημερίδας Γουόλ Στριτ Τζέρναλ, αναφερόταν ότι οι γερμανικές δημόσιες τράπεζες (ταμιευτήρια ή Sparkassen και τοπικές τράπεζες ή Landesbanken, που ελέγχονται από τα ταμιευτήρια και τις κυβερνήσεις των κρατιδίων) «έχουν εξελιχθεί στους πλέον ισχυρούς μικρούς πιστωτές της Ευρώπης, αφού χάρη στην πολιτική στήριξη την οποία απολαμβάνουν εξαιρούνται από τους νέους τραπεζικούς κανόνες οι οποίοι ισχύουν οπουδήποτε αλλού στην ΕΕ».

Με ενεργητικό που ξεπερνά το 1 τρισ. ευρώ, τα γερμανικά ταμιευτήρια εξαιρούνται από τους νέους κεφαλαιακούς κανόνες της ΕΕ και θα εξακολουθήσουν να ανθίστανται στην ενοποίηση του ευρωπαϊκού τραπεζικού συστήματος. Ο γερμανικός νόμος απαγορεύει στα ταμιευτήρια και στις τοπικές τράπεζες να δραστηριοποιούνται στο εξωτερικό – τα «τζογαρίσματα» σε τοξικά ομόλογα ασφαλώς εξαιρούνται. Πελάτες τους είναι Γερμανοί. Γι’ αυτό και πολλοί από τους 240.000 εργαζομένους στα χρηματοπιστωτικά αυτά ιδρύματα επισκέπτονται σχολεία και πανεπιστήμια για να προσφέρουν το πρώτο βιβλιάριο τραπέζης στη νεολαία της χώρας και να εξασφαλίσουν νέους δια βίου πελάτες.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας, π. υπουργός