«Την Αθήνα εγώ την αγάπησα ως άσχημη»

Ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Ρένος Χαραλαμπίδης κρατά συνέχεια σημειώσεις. Ορισμένες, πριν από οκτώ χρόνια – ακόμα και σε χαρτοπετσέτες -, μαζεύτηκαν και έγιναν ένα ανάρπαστο τελικά βιβλίο με τον τίτλο Εγχειρίδιο Κινηματογραφικής Ανυπακοής (Ιανός), όπου κατέγραψε σκέψεις και στοχασμούς πάνω στον πυρετό των γυρισμάτων των ταινιών του. Και ο όρος «ανυπακοή» τού πάει. Κι αυτό αφού, μόλις στα μέσα του ’90, εντελώς μόνος, χάραξε έναν δρόμο, κάνοντας πούρο ανεξάρτητο σινεμά και γυρίζοντας το No Budget Story. Υμνώντας λίγο μετά την (άσχημη) Αθήνα στα Φτηνά Τσιγάρα, ρομαντικός και μόνος πάλι. Αυτοδίδακτος ηθοποιός και σκηνοθέτης, έκανε δύο ακόμα ταινίες, μετά το 2000 βέβαια, βραβεύθηκε, ενώ σε δύο φάσεις συγκρούστηκε με το κοινό του: όταν μπήκε για τα καλά στην τηλεόραση και όταν πήγε ανάποδα στο ρεύμα και κατέβηκε υποψήφιος, το 2012, με τη ΝΔ – επί Αντώνη Σαμαρά. Στο Φίλιον της Σκουφά ξεδιπλώνει τις σημειώσεις του, μας μιλάει για τις δύο δεκαετίες του στον κινηματογράφο, το χωριό του στον Εβρο, το πώς αντιλαμβάνεται τον πατριωτισμό και τη μάχη των ιδεών.

Θυμάμαι μια συνέντευξή σας στο περιοδικό Οξύ. Είχατε μόλις κάνει το No Budget Story, ήσασταν 26-27 ετών και λέγατε πως θα κάνατε μετά μια ταινία με έναν τριαντάρη που τα παρατάει όλα για ένα διάστημα…

Ηταν το σενάριο που έγραφα τότε για τα Φτηνά Τσιγάρα… Τι μου θύμισες τώρα, ήταν μια εποχή που οι συνθήκες βοήθαγαν την – ας το πούμε – μποέμικη ζωή, μπορεί να χτυπιόταν η τότε συγκυρία από το Χρηματιστήριο αλλά είχαμε την προσδοκία από τη δεκαετία της Ολυμπιάδας. Βλέπαμε μια δεκαετία που έρχεται.

Πότε γυρίστηκε το No Budget Story;

Γυρίστηκε το 1995-96 και παρουσιάστηκε το 1997 στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Ηταν μια εποχή που μπορούσε κάποιος να μην έχει την αγωνία να βάλει τη ζωή του σε μια τάξη, μια νιότη που είχε παραταθεί μέχρι τα τριάντα. Τότε ήσουν 35 και υπήρχε η αίσθηση να μην αγωνιάς, κάπως θα γίνει, είχαμε μια κάποια άνθηση οικονομίας. Τα Φτηνά Τσιγάρα ήταν μια ταινία ρομαντισμού, σε μια αντιρομαντική εποχή που όμως μπορούσες να επιλέξεις να είσαι ρομαντικός.

Πώς γίνεται η ταινία;

Ημασταν μέσα της δεκαετίας του ’90, να πω κάτι που οι σημερινοί νέοι δεν το καταλαβαίνουν. Στις αρχές του ’90 και πριν από την ψηφιακή επανάσταση, για να κάνει κάποιος μια ταινία, χωρίς τη βοήθεια του κράτους, έπρεπε να είναι γιος βιομηχάνου. Μια σκηνή για να γυριζόταν ήθελες δύο φορτηγά: ένα για τα φώτα, ένα για τα μηχανήματα, Μια εποχή που ο κινηματογράφος ήταν αυστηρά υπόθεση ανθρώπων που είχαν οικονομική άνεση. Εκείνη την εποχή εγώ είμαι νέος ηθοποιός προλεταριακής καταγωγής, ο πατέρας μου πεταλωτής στο χωριό στον Εβρο και μετά εργάτης στην Αθήνα. Τότε εγώ αποφάσισα με μια παρέα νέων καλλιτεχνών και τεχνικών και λοιπών, εννοώ φίλων που ήλθαν για μία ώρα να βοηθήσουν και φύγανε, να κάνω κάτι ηρωικό για τη γενιά μου. Πώς η νιότη μας θα αφήσει έναν απόηχο μέσα στον χρόνο στον χώρο του σινεμά; Στον χώρο της μουσικής υπήρχαν άνθρωποι που δημιουργούσαν αλλά ήταν – μέσα σε εισαγωγικά – καπελωμένοι, αφού ήταν μαθητές του Μάνου Χατζιδάκι, του Μίκη Θεοδωράκη.

Εγγράφεστε στο ανεξάρτητο σινεμά.

Εγώ τότε πρότεινα να τραβάμε τις ταινίες μας σε βίντεο, να τις φιλμάρουμε μετά από μια οθόνη και να τις προβάλλουμε στη μεγάλη οθόνη. Αυτό ήταν αρκετά ρηξικέλευθo και στο Tribeca filmcenter ήλθαν ανεξάρτητοι αμερικανοί κινηματογραφιστές για να δουν πώς τα κατάφερα. Εγώ τι είχα κάνει (κατά λάθος); Οταν τράβηξα από οθόνη σε φιλμ κατά λάθος επειδή οι φακοί μου δεν ήταν τόσο καλοί κι αυτό έδωσε μια μαγεία και γοήτευσε πάρα πολύ. Εγιναν προβολές στο Κέιμπριτζ – στο St. Kathrin -, όπου μια νύχτα τυχαία διασταυρώθηκα με τον Αντονι Χόπκινς και πήγα να λιποθυμήσω. Ανταλλάξαμε ένα βαθύ βλέμμα. Το βλέμμα του αυτό με ακολουθεί, δεν ξέρω βέβαια αν αυτό ήταν δική μου ερμηνεία και εκείνος απλώς με επέπληττε αφού με πέρασε για φοιτητή που αντί να κοιμάμαι και να διαβάζω έκανα βόλτες στο έρημο Κέιμπριτζ – εγώ βέβαια απλώς γυρνούσα από την προβολή.

Τι είχε το βλέμμα του;

Tο βλέμμα του λοιπόν είχε ένα μήνυμα: Μην τα παρατήσεις ποτέ. Εκανε ένα ταξίδι αλλόκοτο η ταινία, βρήκα το κόλπο, τραβάμε με βίντεο, με όποιο βίντεο, και είπα πως σημασία δεν έχει η ποιότητα της εικόνας αλλά αυτό που θέλω να πω. Την επόμενη χρονιά πίστεψα πως θα γινόταν χαμός με νέες ταινίες, άργησε πολύ. Στις αρχές του 2000 άρχισαν να εμφανίζονται, να έχουν φόρα και να έχουν πορεία. Τότε οι ταινίες ήταν ή πολιτικές, με πρόσφυγες-μετανάστες, για την πτώση του κομμουνισμού, ή απόλυτα εμπορικές. Εγώ τότε ακριβώς κάνω ταινία που έχει ως θέμα το ίδιο το σινεμά, είμαι ολομόναχος, δεν ανήκω τότε σε κανένα ρεύμα. Ενα νέο είδος κινηματογράφου – το ονόμασαν οι εδώ κριτικοί ανεξάρτητο ελληνικό κινηματογράφο, όπως τον αμερικάνικο, που είχε ξεκινήσει με τον Τζάρμους. Βασίστηκα στο σκεπτικό του, κάρφωσα την κάμερα σε γενικά πλάνα όπου είχα δουλέψει πολύ γερά με τους ηθοποιούς και αποφάσισα να κάνω σκηνές κινηματογραφικού θεάτρου. Το έκανε ο Τζάρμους με αδιανόητη επιτυχία αυτό. Επηρεάστηκα πολύ, από καλλιτέχνες που μετά γνώρισα και γίναμε φίλοι, όπως τον Αλεξάντερ Πέιν, τον Σέιμουρ Κασέλ, στενό συνεργάτη και πρωταγωνιστή του Κασσαβέτη.

Από τον Τζον Κασσαβέτη δεν επηρεαστήκατε;

Είμαι λάτρης των ταινιών του, γνώρισα τον καλλιτεχνικό διευθυντή των ταινιών του, Φαίδωνα Παπαμιχαήλ, που μου έκανε επιμέλεια στην Καρδιά του Κτήνους, βάφτισα τα παιδιά του γιου του.

Τα Φτηνά Τσιγάρα ήταν ανεξάρτητο σινεμά;

Το ανεξάρτητο ελληνικό σινεμά γινόταν μέσα στο ’90, με δυσκολίες και θεματική εκτός πεπατημένης. Ηταν μια ταινία αθηναϊκού ανδρικού ρομαντισμού…

Γιατί ανδρικού;

Προσπαθώ να καταλάβω γιατί παίζεται ακόμη σε καλοκαιρινές αθηναϊκές αίθουσες. Γιατί άνθρωποι ηλικίας 18-28 την αναζητούν. Μα είναι η μοναδική ίσως ταινία που βλέπει ένα φλερτ από τη μεριά του ανδρικού ρομαντισμού και της ανδρικής αυτοκαταστροφής.

Τα Φτηνά Τσιγάρα διασώζουν και κάτι;

Ισως, θα το πω με μεγάλη αγάπη και σεβασμό στους έλληνες διανομείς, δεν είχαν το απαραίτητο ταλέντο να δουν ποιες ταινίες αν επέμειναν τότε θα είχαν επιτυχία. Ημουν 29 ετών, έσπασαν τα φτερά μου. Με κατηγόρησαν μετά γιατί μπήκα στην τηλεόραση – το κοινό πού ήταν να με στηρίξει; Επρεπε να επιβιώσω. Εγώ δεν έβγαλα το Κολλέγιο. Εβγαλα το 1ο Λύκειο Ζωγράφου, που παρεμπιπτόντως ήταν καταπληκτικό σχολείο.

Και μπήκατε και στο Πανεπιστήμιο, στα Παιδαγωγικά…

Είμαι επί πτυχίω, θα το πάρω.

Αρα είστε δάσκαλος.

Το Εγχειρίδιο Κινηματογραφιλής Ανυπακοής όταν τον διάβασε ο Μάνος Ελευθερίου μού είπε χαριτωμένα: «Χαίρε, διδάσκαλε». Από τη φύση μου είμαι δάσκαλος, όχι ότι ξέρω περισσότερα από τους άλλους, αλλά αυτά που ξέρεις μπορώ να σ’ τα βάλω σε μια τάξη.

Το βιβλίο πώς το γράψατε;

Μου αρέσουν πολύ οι σημειώσεις, έχω χαρτοπετσέτες από το 1992. Μάζεψα λοιπόν ρητά και σκέψεις μου από γυρίσματα τεσσάρων ταινιών κι έκανα ένα μικρό βιβλίο για τους νεότερους.

Είναι μια μικρή ανυπακοή, γιατί στις δεκαετίες του ’90 και του 2000 έπρεπε να ακολουθείς τους κανόνες για να κάνεις σινεμά, εγώ δεν τους ακολούθησα. Δεν υπάκουσα στους κανόνες του παιχνιδιού. Πάντα η δημιουργία έρχεται έτσι, αλλά με την προϋπόθεση να ξέρεις τους κανόνες.

Η Καρδιά του Κτήνους και τα Τέσσερα Μαύρα Κοστούμια;

Aυτές είναι ταινίες με άλλη πορεία. Η κινηματογραφική ζωή μου χωρίζεται σε δύο δεκαετίες: στα 90s και στα 2000s. Αλλο σινεμά το No Budget και τα Φτηνά Τσιγάρα. Αλλο οι άλλες δύο ταινίες μου. Τώρα που γυρίζω πίσω, αναγνωρίζω ως σπουδαίες κάποιες ταινίες του Αθανίτη (Αντίο Βερολίνο), του Νίκου Τριανταφυλλίδη (Μαύρο Γάλα) και ορισμένες μικρού μήκους που υποτιμήθηκαν, όπως το Με δεμένα μάτια του Βασίλη Μωυσίδη. Ο νέος του ’90 που δεν μπορούσε να κάνει μεγάλου μήκους έβγαζε όλο το ταλέντο του στις μικρού μήκους.

Μήπως τα 90s είναι τα νέα 80s;

Δεν υπάρχει ένα ντοκιμαντέρ για τον κινηματογράφο τού τότε. Τα 90s είναι τα 60s των σημερινών νέων. Τότε νομίζαμε πως δεν υπήρχε τίποτε, αυτό όμως το πιστεύαμε και για τα 80s, βλέπω ακόμη ψηλοκάβαλα τζιν που τα μισήσαμε τότε και σήμερα μου αρέσουν. Εξαρτάται πώς το διαβάζεις. Η δεκαετία του ’40, η πιο πικρή δεκαετία για την Ελλάδα, αν διαβαστεί αλλιώς είναι ηρωική. Στη δική μου παρέα στα 90s, που πηγαίναμε στο Ζόναρς όταν πήγαιναν μόνο ηλικιωμένοι, όταν εγώ σύχναζα στο Κέντρο, η Αθήνα θεωρείτο πανάσχημη αλλά εγώ έλεγα: Δεν είναι όμορφη ή άσχημη, είναι μαγική. Την Αθήνα εγώ την αγάπησα ως άσχημη. Εξύμνησα στο No Budget Story την ταράτσα με την κεραία.

Υπήρχαν τότε οι Στέρεο Νόβα, ο σκηνοθέτης Γιάνναρης κ.τ.λ. Η μοναχική τραγουδοποιία: Περίδης, Φοίβος Δεληβοριάς (έχετε πει και εσείς την «Μπόσα Νόβα του Ησαΐα»)…

Τα 90s είχαν πολλή μοναχικότητα. Ενας νέος σήμερα δεν μπορεί να καταλάβει πως για να δω μια ταινία που έβγαινε στην Αμερική ή να ακούσω έναν δίσκο περίμενα αρκετά. Πως για να ταξιδέψω ήταν μια περιπέτεια. Για το Tribeca όπου ήμουν καλεσμένος ήταν ταξίδι εκστρατείας.

Τώρα πώς κάνουν ταινίες;

Εχω χάσει την επαφή με τους νέους, μπαίνω σε δεκαετία ταινιών ξανά, προσπαθώ να ξαναπιάσω το νήμα. Το βρίσκω λίγο συντηρητικό, δεν είναι σοκ μια οικογένεια, μια ιστορία ενός αντάρτη, είναι η ιστορία ενός χίτη. Μια ταινία δράσης. Η Δεξιά πάντα είχε μια ενοχή, για τη νίκη της στον Εμφύλιο. Ακόμα και σήμερα την ιδεολογική ηγεμονία έχει η Αριστερά.

Ομως υπάρχει ρεύμα αναθεώρησης…

Νομίζω ότι φεύγει το ενδιαφέρον από το ’40. Οταν εγώ ξεκίνησα, υπήρχαν η μικρή και η μεγάλη οθόνη. Σήμερα υπάρχουν η πολύ μικρή (το κινητό), η μεσαία (το λάπτοπ), ο προτζέκτορας και η μεγάλη οθόνη. Ενας νέος γενναίος κόσμος που τώρα θα ανακαλύψουμε τους κανόνες του.

Πάμε στην πολιτική και στην εμπλοκή σας.

Εγώ, ξέρεις, συγκρούστηκα με το κοινό μου δύο φορές – και κάθε καλλιτέχνης πρέπει να συγκρούεται με το κοινό του. Αρχικά όταν μπήκα στην τηλεόραση και τη δεύτερη φορά με την πολιτική και την υποψηφιότητά μου με τη ΝΔ επί Αντώνη Σαμαρά. Ξέρεις, εγώ προϋπήρξα κινηματογραφικός ηθοποιός και μετά τηλεοπτικός. Μπήκα πάντως σε μια εποχή, το 2012, που ήμασταν σχεδόν σε εμφύλιο. Τον Γενάρη του 2016 μπήκαν κουκουλοφόροι στο θέατρο Αθηνά που έπαιζα.

Μπούλινγκ νιώσατε;

Σου λέω αυτό το περιστατικό που κατεγράφη ελαφρώς. Το τι «γερμανοτσολιάς» και «κρεμάλα» μού λέγανε… τα μάτια τους να στάζουν αίμα.

Σήμερα;

Οχι.

Τι μεσολάβησε;

Ο ΣΥΡΙΖΑ. Το 2012 ο μόνος καλλιτέχνης που μίλησε ήμουν εγώ. Μετά μίλησαν κι άλλοι.

Πού κινείστε ιδεολογικά;

Αποφάσισα να ακολουθώ τη ροή του 21ου αιώνα. Χαρακτηριστικό του είναι η προσωπική ιδεολογία. Σίγουρα κλίνω προς τον φιλελευθερισμό. Δεν μπορώ να ανήκω στην Αριστερά, γιατί βασίζεται στο αντί. Ούτε σε ακαδημαϊκή Δεξιά, που δεν έχει τόλμη. Εχει καθήλωση. Ο Μητσοτάκης είχε μεγάλη επιτυχία, που πήρε από τον Τσίπρα το αντί. Αυτά που λέω δεν προκαλούν διχασμό. Η Αριστερά χωρίζει τους ανθρώπους σε καλούς και κακούς.

Είναι και μαρτυρική όμως.

Σίγουρα. Και στην Ορθοκωστά πήγαν δεξιοί. Και η Δεξιά έχει. Να σου θυμίσω περίπτωση Ψαρρού; Ελένης Παπαδάκη; Κίτσου Μαλτέζου;

Πατριωτισμός τι εστί;

Ηλθε η εποχή που πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τι είναι. Το μόνο δώρο των 200 ετών του 1821 είναι να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει «ενδιαφέρομαι για την πατρίδα μου». Πατριώτης δεν είναι αυτός που θεωρεί εχθρό αυτόν που έχει άλλη άποψη. Ενας Ελληνας πρέπει να ξέρει πως η Επανάσταση ξεκίνησε στις 21 Φεβρουαρίου από τον Υψηλάντη στη Μολδοβλαχία. Θα ήθελα να μην εορτάζεται η 25η Μαρτίου αλλά η 21η Φεβρουαρίου. Αρα δεν οριοθετήθηκε η Επανάσταση σε Πελοπόννησο και Στερεά Ελλάδα. Η Επανάσταση του ’21 δεν έγινε μόνο από φουστανελάδες, αλλά και από Ελληνες σε νησιά, Μολδοβλαχία, Κύπρο κ.τ.λ.

Να φυλάσσονται τα σύνορα; Επειδή είστε και από τον Εβρο ρωτάω.

Αν είχαμε το μυαλό να στήσουμε καλύτερα την εξωτερική πολιτική μας, δεν θα μας τρόμαζαν τα σύνορα. Υπήρξαν κακοί χειρισμοί από το 2015 και μετά. Μεγάλωσα σε χωριό – το Σπήλαιο Εβρου -, από το πατρικό μου βλέπαμε την Αδριανούπολη. Οι Εβρίτες είμαστε οι πρώτοι που φιλοξενήσαμε κούρδους πρόσφυγες τη δεκαετία του ’80. Οι Ελληνες είμαστε ενδιαφέροντες γιατί είμαστε πολυποίκιλοι.