Επιμένοντας στα σύνορα

Με τα γεγονότα του Εβρου, το Μεταναστευτικό – Προσφυγικό εισέρχεται σε μία νέα κρίσιμη φάση για την Ελλάδα και την Ευρώπη. Η τουρκική κυβέρνηση, υλοποιώντας τις από καιρό εξαγγελθείσες απειλές της, οργάνωσε, μεθόδευσε και καθοδήγησε μία μαζική μετακίνηση μεταναστών – προσφύγων στη συνοριακή γραμμή στον Εβρο, αυξάνοντας ταυτόχρονα τις ροές προς τα νησιά,  με σκοπό να εκβιάσει τα κράτη – μέλη της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, για να στηρίξουν την πολιτική της στη Βόρεια Συρία έναντι του Ασαντ και της Ρωσίας. Ο Ερντογάν χρησιμοποιεί τους μετανάστες ως «ανθρώπινη ασπίδα απελπισμένων», υπενθυμίζοντας για άλλη μία φορά στους Ευρωπαίους ότι μπορεί να ανοίξει τα σύνορα και να προκαλέσει ένα νέο «προσφυγικό τσουνάμι», ανάλογο με αυτό του 2015. Είναι προφανές ότι με αυτή την πολιτική, ο Ερντογάν ακυρώνει στην πράξη την Κοινή Δήλωση ΕΕ – Τουρκίας, την οποία ούτως η άλλως μερικώς – αν όχι εντελώς αποσπασματικά – τηρούσε μέχρι σήμερα. Είναι, επίσης, προφανές ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση και η Ελλάδα βρίσκονται μπροστά σε μία νέα μεταναστευτική – προσφυγική κρίση διαρκείας που πρέπει να αντιμετωπίσουν με αποφασιστικότητα και αποτελεσματικότητα.

Οι μέχρι τώρα κινήσεις της ελληνικής κυβέρνησης είναι σε θετική κατεύθυνση, γιατί, αφενός, έπρεπε άμεσα να διεθνοποιηθεί το πρόβλημα και, αφετέρου, έπρεπε – όπως έγινε – να προστατευθεί το απαραβίαστο των συνόρων της Ελλάδας που είναι και εξωτερικά σύνορα της ΕΕ. Η μόνη εφικτή πολιτική, μέχρι η Ευρωπαϊκή Ενωση να επαναπροσδιορίσει τις προϋποθέσεις νέας Συμφωνίας με την Τουρκία για το Προσφυγικό, είναι να επιμείνουμε στο απαραβίαστο των συνόρων και να αποτρέψουν η Ελλάδα και η ΕΕ τη βίαιη ανατροπή σε σχέση με τις ροές, όπως επιδιώκει σήμερα ο Ερντογάν. Επομένως, η προστασία των συνόρων και η απαίτηση για ουσιαστική εμπλοκή της ΕΕ σε αυτή (Frontex, ευρωπαϊκή ναυτική δύναμη, θωράκιση των συνόρων) είναι μία εθνική προσπάθεια, μια εθνική γραμμή στην οποία όλες οι υπεύθυνες πολιτικές δυνάμεις θα πρέπει να συνταχθούν, χωρίς ρωγμές, παλινωδίες και πολιτικαντισμούς.

Ταυτόχρονα, η αποτελεσματικότητα της ελληνικής πολιτικής πρέπει να συνοδεύεται από τον σεβασμό των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου, των ευρωπαϊκών Συνθηκών και της διεθνούς προστασίας των προσφύγων.  Πράγματι, η επίκληση της «επείγουσας κατάστασης λόγω αιφνίδιας εισροής υπηκόων τρίτων χωρών» του άρθρου 78 παρ. 3 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ από την ελληνική κυβέρνηση ήταν η πλέον ενδεδειγμένη λύση, για να μπορέσει να προστατεύσει την εθνική κυριαρχία και να αναστείλει προσωρινά τις διαδικασίες παροχής ασύλου, οι οποίες, εκτός των άλλων, αποτελούν «κοινή ευρωπαϊκή πολιτική» κατά το ίδιο άρθρο 78 (παρ. 1 και 2). Εντούτοις, μία τέτοια πολιτική δεν μπορεί παρά να έχει έναν πολύ πεπερασμένο χρονικό ορίζοντα με βάση τις αρχές της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας. Αν η νομιμότητα των μαζικών επιστροφών σε έκτακτες συνθήκες επιβεβαιώθηκε πρόσφατα από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, κάτι ανάλογο είναι αδύνατο να συμβεί για την αναστολή μεγαλύτερης διάρκειας των διαδικασιών ασύλου. Επειδή δε, βρισκόμαστε στην αρχή μιας νέας προσφυγικής κρίσης, οι έκτακτες πολιτικές αυστηροποίησης του ελέγχου των μεταναστευτικών ροών και θωράκισης των συνόρων θα πρέπει να στηριχθούν από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και να  συνάδουν με τους κανόνες του Ευρωπαϊκού και Διεθνούς Δικαίου. Επομένως, η Ευρωπαϊκή Ενωση οφείλει άμεσα να προχωρήσει στην αλλαγή δόγματος στη μεταναστευτική – προσφυγική πολιτική. Επιμένοντας στο απαραβίαστο των συνόρων από μαζικές εισροές, η Ελλάδα πρέπει να προτάξει δυναμικά τη δική της εθνική και ευρωπαϊκή στρατηγική σε συνθήκες ενός δύσκολου γεωπολιτικού ανταγωνισμού.

Ο Θεόδωρος Π. Παπαθεοδώρου είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου