«Μια διασκευή πιστή στο πνεύμα του Ιψεν»

Ο Ιψεν είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής του τα τελευταία 25 χρόνια. Και το ανέβασμα αγαπημένων έργων θα έμοιαζε λογικό. Ομως η αγωνία να φανεί αντάξιος της συγγραφικής ιδιοφυΐας τού έβαζε φρένο. Μέχρι βέβαια πριν από λίγες εβδομάδες, οπότε οι δισταγμοί ξεπεράστηκαν και η αναμέτρηση με το μεγάλο κείμενο ξεκίνησε. Ετσι, ο Γιάννης Μόσχος παρουσιάζει πλέον σίγουρος για πρώτη φορά στη Θεσσαλονίκη την παράσταση «Οι στυλοβάτες της κοινωνίας» σε παραγωγή Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος. Ενα από τα έργα του Ιψεν που ανεβαίνουν σπάνια μεταφέρεται από τον σκηνοθέτη και θεατρολόγο σε ελεύθερη διασκευή στο σήμερα και θίγει τον καθωσπρεπισμό και την ηθικολογία.

Στην σκηνοθετική σας προσέγγιση μεταγράφετε το ιψενικό έργο στο σήμερα. Τι παραλληλισμούς κάνετε με τη σημερινή πραγματικότητα;

Οι «Στυλοβάτες» γράφονται το μακρινό 1877, και παρότι έχουν περάσει κοντά 150 χρόνια η θεματική τους παραμένει απολύτως επίκαιρη. Μάλλον η ανθρωπότητα δεν εξελίσσεται στην πραγματικότητα και τόσο πολύ, όπως φαίνεται. Οι περισσότεροι ήρωες του έργου ηθικολογούν και κρίνουν τους άλλους, προσπαθώντας να κρύψουν τον αληθινό τους εαυτό, και καταφέρονται με μένος στις όποιες προοδευτικές φωνές. Μας θυμίζει μήπως κάτι σήμερα; Και μπορεί στα ζητήματα ηθικής να έχει υπάρξει πρόοδος από την εποχή του Ιψεν, αλλά στην ουσία δεν έχουν αλλάξει και πολλά πράγματα. Εξακολουθεί να υπάρχει μεγάλη διαμάχη ανάμεσα στη συντήρηση και τον προοδευτισμό. Και η ελληνική κοινωνία, κουρασμένη από την κρίση και τις συνεχείς απογοητεύσεις, βουλιάζει ολοένα και περισσότερο στον συντηρητισμό, καταφεύγει στις οικείες «παραδεδομένες αξίες».

Το διδακτορικό σας είναι πάνω στον Ιψεν. Τι σας γοητεύει στο έργο του και διαλέξατε να εμβαθύνετε;

Ξεκίνησα το διδακτορικό μου θέλοντας να συνεχίσω το έργο του μέντορά μου, του ομότιμου καθηγητή Θεατρολογίας Νικηφόρου Παπανδρέου. Στην πορεία της έρευνας γοητεύτηκα τρομερά από τον Ιψεν. Είναι ένας μάστορας της θεατρικής γραφής, τα έργα της ωριμότητάς του είναι δομημένα με αριστοτεχνικό τρόπο, έχουν πολύ σύνθετους χαρακτήρες, έχουν τρομερά ενδιαφέρουσες πλοκές, απίστευτο βάθος· είναι με δυο λόγια αριστουργήματα, που δεν θα σταματήσουν ποτέ να απασχολούν την ανθρωπότητα. Προσωπικά με συγκινεί πολύ στον Ιψεν η πίστη του στην ελευθερία του ατόμου, μια θεματική την οποία ο συγγραφέας πραγματεύεται σε όλα του τα έργα. Οι ήρωές του παλεύουν να βρουν τον εαυτό τους και διεκδικούν την ελευθερία τους, έχοντας απέναντί τους μια κοινωνία που τους επιβάλλει κανόνες. Δεν τα καταφέρνουν οι περισσότεροι ήρωες του, βέβαια, να κατακτήσουν την ελευθερία τους, αλλά πάντως αγωνίζονται. Γι’ αυτό, μοιάζει να μας λέει ο Ιψεν, πρέπει να συνεχίσουμε να αγωνιζόμαστε για την ελευθερία μας, την προσωπική, αλλά και της κοινωνίας που ζούμε, κι ας μην τα καταφέρουμε πλήρως.

Οι «Στυλοβάτες της κοινωνίας» είναι ένα σχετικά σπάνιο κείμενο στο ελληνικό θέατρο. Εσείς τι επιδιώκετε να πετύχετε με την αναβίωσή του στη σκηνή;

Κατ’ αρχάς τη γνωριμία του κοινού με ένα έργο του Ιψεν που είναι εν πολλοίς άγνωστο. Είναι ένα συναρπαστικό έργο, με πολύ ενδιαφέροντες χαρακτήρες και μια αριστοτεχνική πλοκή με τρομερό σασπένς. Κι είναι κρίμα ένα τόσο ενδιαφέρον έργο να μην το γνωρίζει το ελληνικό κοινό. Δεν είναι βέβαια μόνο αυτός ο λόγος, είναι ένα έργο που με συγκινεί, προσωπικά, βαθιά, και ήθελα πολύ να το σκηνοθετήσω. Από την πρώτη φορά που διάβασα το έργο, πρέπει να είναι 20 χρόνια πριν, αμέσως αναγνώρισα στο έργο τη Θεσσαλονίκη, στην οποία μεγάλωσα. Η γενέτειρά μου, αν και μεγάλη πληθυσμιακά πόλη, λειτουργεί ως μικρόκοσμος και γίνεται ώρες ώρες ασφυκτική. Η διασκευή λοιπόν που έκανα στους «Στυλοβάτες» είναι ένας «φόρος τιμής» στη γενέτειρά μου.

Τι προκλήσεις αντιμετωπίσατε στη διασκευή σας;  Δεδομένου ότι τη χαρακτηρίζετε ελεύθερη.

Δουλεύοντας πάνω στους «Στυλοβάτες» ήρθα αντιμέτωπος με ένα μεγάλο ερώτημα: Πόσο μεγάλη ελευθερία μπορεί να πάρει κανείς απέναντι σε έναν συγγραφέα; Η απάντηση δεν είναι εύκολη. Παρότι θεωρώ τον Ιψεν πραγματικά σπουδαίο συγγραφέα, δεν μπορώ όμως και να μη διακρίνω αδυναμίες σε κάποια έργα του. Και οι «Στυλοβάτες» έχουν κάποιες αδυναμίες και σε ζητήματα τεχνικής, και σε ζητήματα συγγραφικού στυλ, καθώς είναι μια από τις πρώτες του δοκιμές στον ρεαλισμό. Επιπλέον ο Ιψεν δεν αποφεύγει κάποια τάση για διδακτισμούς, επιφυλάσσοντας για φινάλε στο έργο ένα υπερβολικά αισιόδοξο – κατά τη γνώμη μου – happy end. Ο πυρήνας του έργου όμως παραμένει ζωντανός και τρομερά επίκαιρος. Αρα ή θα έπρεπε κανείς να μην το ανεβάσει ή θα έπρεπε να προχωρήσει σε μια γενναία διασκευή του. Επέλεξα, όπως βλέπετε, το δεύτερο. Θέλω να πιστεύω πως η ελεύθερη διασκευή που έκανα, αν και «ασεβής», παραμένει πιστή στο πνεύμα του έργου. Και δεν θέλω να παραπλανήσω βέβαια το κοινό, δηλώνεται καθαρά πως πρόκειται για μια ελεύθερη διασκευή πάνω στο έργο του Ιψεν, κι όχι για ένα – αμιγώς – έργο του Ιψεν.