Ψυχολογία και κορωνοϊός

Το πρόσφατο ξετύλιγμα της επιδημίας του κορωνοϊού προκαλεί φόβο, πανικό καθώς και ένα βαθύ αίσθημα απώλειας ελέγχου στον συλλογικό ψυχισμό.

— Ο συλλογικός φόβος: η συχνότητα και η ένταση των φοβιών στον γενικό πληθυσμό εκτοξεύεται στα ύψη όταν λαμβάνουν χώρα γεγονότα που διαταράσσουν το αναγκαίο αίσθημα ασφάλειας (π.χ. επιδημίες, σεισμοί, φυσικές καταστροφές, αεροπορικά δυστυχήματα). Σε περιόδους παγκόσμιων επιδημιών μέσα σε λίγες μόνο ώρες καλλιεργείται μια μαζική ψυχολογία φόβου, μιας κατάστασης «εκτάκτου ανάγκης». Το άλλοτε αίσθημα ασφάλειας μετατρέπεται σε μια βαθιά ανασφάλεια για την ίδια την υπόθεση της ζωής. Διανθίζονται πρωτόγονοι φόβοι θανάτου. Εικόνες ανθρώπων κουκουλωμένων που τρέχουν πανικόβλητοι και απομακρύνονται ο ένας από τον άλλον στοιχειώνουν την τηλεοπτική εικόνα. Μπαίνει μέσα μας το ερώτημα «και αν;» η σκέψη ότι ο καθένας μας μπορεί να είναι φορέας. Αυτό που καθορίζει τις αντιδράσεις μας είναι ο τρόπος που ο καθένας μας θα επεξεργαστεί τον κίνδυνο. Θα τον απαρνηθούμε; θα τον αγνοήσουμε; ‘Η θα τον μεγενθύνουμε;

— Η υποχονδρίαση: περιγράφει τον έντονο φόβο ότι το άτομο είναι άρρωστο. Υπερβαίνει τον φυσιολογικό φόβο. Η διαρκής παρερμηνεία των καθημερινών αθώων κατά τα άλλα συμπτωμάτων (π.χ. ένας περιστασιακός βήχας) ή τυχαία γεγονότα (π.χ. μια ιατρική εκπομπή) αυξάνουν στα ύψη το άγχος. Οι ατέρμονες ιατρικές εξετάσεις και η ανάγκη για διαβεβαίωση από τους γιατρούς κυριαρχούν. Ομως το άτομο πιστεύει ότι δεν λαμβάνει επαρκή ιατρική φροντίδα και συνήθως αντιστέκεται στις προτεινόμενες παραπομπές σε ειδικούς ψυχικής υγείας.

— Το μετατραυματικό στρες: οι επιδημίες αποτελούν ένα εξαιρετικά φορτισμένο τραυματικό γεγονός αμέσως μετά το οποίο ορισμένα άτομα εμφανίζουν συμπτώματα μετατραυματικής  διαταραχής: εισερχόμενες εικόνες της επιδημίας του ιού, «φλασμπάκ», εφιάλτες, ένα συναίσθημα «μουδιάσματος» όπου το άτομο υπεραντιδρά σε ερεθίσματα, αποφυγές ανθρώπων και καταστάσεων που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με το το ξέσπασμα του ιού, άγχος, ευερεθιστότητα, ανησυχία και ξάφνιασμα. Η ανημπόρια, η απόγνωση και το αίσθημα  αβοηθησίας καραδοκούν.

— Ο βομβαρδισμός της τηλεοπτικής εικόνας: ο τηλεοπτικός πομπός  λειτουργεί ως σύμμαχος της συλλογικής ανασφάλειας των ημερών μας. Προκειμένου να «χτυπήσει» ισχυρά ποσοστά τηλεθέασης, παρουσιάζει την επιδημία του κορωνοϊού σαν προθάλαμο ενός «τέλους εποχής»! Δραματοποιεί αντί να ενημερώνει. Σπέρνει λυσσαλέα την τρομολαγνία, εγείρει συλλογικά τον φόβο του θανάτου. Ο κοινός θνητός δεν λαμβάνει αντικειμενική ενημέρωση για τον κορωνοϊό, επιστημονικά τεκμηριωμένα ιατρικά στοιχεία, ρεαλιστική εκτίμηση της βαρύτητας της επικινδυνότητας του φαινομένου, πληροφόρηση για τις τεχνικές πρόληψης αλλά και ανακούφιση και καθυσυχασμό εκεί όπου χρειάζονται. Οι παραπλανητικές τηλεοπτικές εικόνες πυροδοτούν συγκεκαλυμμένες φοβίες στα ήδη ευάλωτα σε αυτές άτομα, αλλά και στα μικρά παιδιά τα οποία είναι τα αθώα θύματα των ημέρων. «Μαμά θα πεθάνεις; Θα πεθάνω;». Ο θάνατος εισβάλλει στη ζωή τους σαν κάτι το φυσικό…

— Ο στιγματισμός: οι επιδημίες δημιουργούν διχασμό. Ο στιγματισμός μιας ολόκληρης χώρας, όσων ταξίδεψαν πρόσφατα εκεί. Εκείνοι αποκτούν τον «λεκέ» του μεταδοτικού αρρώστου. Καραδοκούν ο αποκλεισμός, η βία, η απομόνωση, η μοναξιά.

Μπορεί το συλλογικό τραύμα και τα αναπάντεχα γεγονότα να είναι συνυφασμένα με την ανθρώπινη μοίρα. Μπορεί να μην μπορούμε να το αποφύγουμε. Εκείνο που δεν είναι  μοιραίο και εναπόκειται στον ίδιο τον άνθρωπο είναι η διαχείριση του τραύματος. Σε τελική ανάλυση εκείνος δεν είναι αντικείμενο αλλά υποκείμενο των συμφορών που του τυχαίνουν έτσι ώστε τον τελευταίο λόγο να τον έχει πάντα ο ίδιος.

Η Δρ. Μυρσίνη Κωστοπούλου είναι κλινική ψυχολόγος – ψυχοθεραπεύτρια