«Είναι κρίμα να ξοδεύεις τη ζωή με το πρόβλημά σου»

Θα πιάσουμε το νήμα από το σημείο της άτυπης συζήτησής μας και τη φράση που μου είπατε όταν αναφερθήκατε στην τέχνη: «Τόσο όσο αναμένεται». Δεν είναι περιοριστικό; Το στοίχημα – στην τέχνη – δεν είναι πάντα να ξεπερνάμε τα όρια και να ξεφύγουμε από το πλαίσιο που έχει τεθεί;

Βέβαια, αλλά μία τέχνη η οποία έχει βασιστεί στην ανθρώπινη φωνή δεν θα έχει τα όρια της ανθρώπινης φωνής;

Μπαίνουν περιορισμοί λέτε.

Βεβαίως. Υπάρχουν και extreme ρόλοι, αλλά δεν είναι πάρα πολλές οι φωνές που έχουν ακραίο εύρος και βέβαια πολύ περιζήτητες. Η δική μου φωνή δεν είναι ασυνήθιστη, ούτε σε εύρος ούτε σε όγκο.

Και η κρυμμένη δυνατότητα την οποία καλούμαστε να ανιχνεύσουμε; Μήπως τελικά κανείς δεν γνωρίζει πραγματικά τα όριά του;

Ετσι είναι. Και φτάνεις σε αυτή τη διαπίστωση όταν κάποια στιγμή που ερμηνεύεις έναν ρόλο διαπιστώσεις – από μία συνθήκη που έχει δημιουργηθεί – ότι πας λίγο παραπάνω. Εδώ θα πρέπει να πούμε ότι το τραγούδι έχει τον περιορισμό της ηλικίας επειδή υπάρχει η διάσταση του πρωταθλητισμού.

Με την περφόρμανς που είναι και περισσότερο το πεδίο σας τι συμβαίνει;

Μπορείς να την ταξιδέψεις μέσα στην ηλικία σου. Αυτό που λες έχει πολύ ενδιαφέρον και είναι εφικτό όταν δεν φοβάσαι την αλλαγή που επιφέρει ο χρόνος πάνω σου. Φυσικά δεν αναφέρομαι στην εμφάνιση. Αλλάζουν οι εποχές γύρω μας. Η σημερινή κοινωνία είναι μεταβατική και ρευστή. Αν δεν είσαι άνθρωπος που έχεις οχυρωθεί πίσω από μία ατσάλινη ιδεολογία και τρόπο ζωής, αν δηλαδή ακολουθείς συνταγές by the book, θα διαπιστώσεις ότι ο εαυτός σου είναι λίγο πρωτεϊκός μέσα στον χρόνο. Αν πάρεις απόφαση να μη φοβηθείς, αυτό που περιέγραψες γίνεται αυτόματα. Μεταβάλλεται ακόμα και η σχέση σου με τα έργα.

Με ποιον τρόπο;

Μ’ αρέσει η αλλαγή και την παρακολουθώ με ενδιαφέρον πάνω μου. Βλέπω πώς αλλάζει η προσωπικότητά μου και την παρατηρώ απέξω. Ενα έργο που θα το λατρεύεις στα 20 σου χρόνια δεν θα το λατρεύεις με την ίδια ένταση στα 40 σου. Ισως το βρεις λίγο παρωχημένο. Εκτός αν είσαι άνθρωπος πολύ στατικός, δεν αγαπάς την κινητικότητα, αυτό που κάνει ο χρόνος μ’ εσένα.

Θέλετε να μου πείτε κάποιο παράδειγμα;

Πολλά έργα της όπερας μου φαίνονται πιο μεγαλόστομα. Βέβαια στα 20 σου ούτως ή άλλως πιστεύεις στη μεγαλοστομία, στον μεγάλο έρωτα και τα λοιπά. Δεν σου έχει ξανασυμβεί και δημιουργείται αυτόματα η μεγαλοσύνη του μύθου. Οταν συμβεί μια, δυο και τρεις φορές, είναι μέσα σου πια. Το ίδιο συμβαίνει και με αυτό τον πολύ ιδεαλιστικό έρωτα που υπάρχει στη ρομαντική μουσική. Στα 40 δεν θα σου φαίνεται το ίδιο πειστικός.

Δεν είναι περιοριστική αυτή η προσέγγιση;

Βεβαίως, γιατί υπάρχουν προσωπικότητες στο κάθε κίνημα που ξεχύνονται έξω από τα όριά του και το υπερβαίνουν. Δεν πιστεύω ότι η «Dichterliebe» του Σούμαν θα παλιώσει ποτέ. Δεν είναι ένα απλό ρομαντικό έργο, γιατί είναι πέρα από το κίνημα – το εκφράζει και το υποσκάπτει συγχρόνως, το χτίζει και το γκρεμίζει μαζί.

Γράφετε, μεταφράζετε, τραγουδάτε, κάνετε μαθήματα, μελετάτε. Είναι αξιοζήλευτο όχι μόνο επειδή υπάρχει η δυσκολία της οράσεως, αλλά επειδή ζούμε σε μία εποχή η οποία προκρίνει τη στασιμότητα.

Θεωρώ ότι η εποχή αλλάζει και ο διεπιστημονικός άνθρωπος, εκείνος που δρα σε πολλούς τομείς, ξανακερδίζει έδαφος. Τα επόμενα χρόνια το σχήμα σπουδάζω, δουλεύω από τα 25 έως τα 65 και είμαι ένα πράγμα σε όλη μου τη ζωή, σταθερή δουλειά, σταθερός εργοδότης, σταθερά ασφάλιστρα, νομίζω ότι έχει τελειώσει για όλους μας. Πολύ περισσότερο για την επόμενη γενιά. Βασικά σταθερή ταυτότητα.

Η πολυπραγμοσύνη ήταν αποτέλεσμα ανάγκης ή επιθυμίας;

Μου άρεσε πάρα η τέχνη από μικρή. Μόνο μπαλέτο δεν έχω κάνει πολύ γιατί δεν ήμουνα καλή. Και όταν καταλάβω ότι δεν είμαι καλή σε κάτι απομακρύνομαι επειδή είμαι φιλόπρωτη. Στον χορό είχα πολύ αυστηρούς δασκάλους που δεν σου χάιδευαν τα αφτιά, παρόλο που η σχολή ήταν ιδιωτική και οι γονείς πλήρωναν. Εκεί έμαθα ότι υπάρχουν οι κακοί, οι μέτριοι, οι καλοί και οι πολύ καλοί. Κατάλαβα ότι είμαι μέτρια και δεν συνέχισα. Στην εφηβεία επανήλθα, αλλά χωρίς αξιώσεις. Το μεγάλο μου πάθος όμως ήταν πάντα το θέατρο και τα βιβλία. Θυμάμαι ότι ήμουν τριών ετών, είχα πάει σε ένα σπίτι και ένας φίλος είχε «Το θαυμαστό ταξίδι του Νιλς Χόλγκερσον». Ηταν συλλεκτικό βιβλίο και ως τρίχρονο πρόσεχαν να μην το αγγίξω και το καταστρέψω. Θυμάμαι να το κοιτάζω σαν λεία.

Το πιο πολύτιμο που έχετε κρατήσει στα χέρια σας;

Είναι πάρα πολλά, δεν ξέρω. Οπως δεν μπορώ να σου πω πιο αγαπημένο μου συνθέτη. Αν πήγαινα σε ένα έρημο νησί και έπρεπε να πάρω μόνο ένα πράγμα, θα έπαιρνα ίσως τα άπαντα του Σαίξπηρ.

Υπάρχει πάντα κάτι δεν μπορούμε να ξεπεράσουμε τελικά;

Θέλω πάντα κάτι να με ενθουσιάζει, να με εκπλήσσει, να αλλάζω συνέχεια. Μου άρεσε να είμαι πολλά πρόσωπα. Εγινα τραγουδίστρια γιατί μεγάλωσα μέσα σε μια μουσική οικογένεια, και η μουσική έχει σχέση με το θέατρο. Εζησα λοιπόν τον ενθουσιασμό και την έκπληξη μέσα από καθετί καινούργιο που μελετούσα.

Είναι εντυπωσιακό πως δεν μειώθηκε ο ενθουσιασμός μας όταν άρχισαν τα προβλήματα της όρασής σας.

Στο δημοτικό έβλεπα σχεδόν μια χαρά, στο γυμνάσιο και μέχρι το 2010 αρκετά καλά. Από κει και πέρα η όρασή μου άρχισε να μειώνεται. Αρχισα να προσαρμόζω τη ζωή μου.

Ποια ήταν η μεγαλύτερη δυσκολία σε όλο αυτό τον αγώνα που επιλέξατε να κάνετε;

Δεν κάθομαι να σκεφτώ τι θα γινόταν, αν είχα περισσότερα τουβλάκια Lego τι κάστρο θα έχτιζα. Δεν γίνεται να το σκέφτομαι αυτό κάθε μέρα. Δεν έχω μόνο εγώ περιορισμένα τουβλάκια. Ποτέ κανείς δεν έχει αγοράσει όλα τα Lego. Μπορεί κάποιες λίγες στιγμές της ζωής μου, όταν είμαι στα «κάτω» μου, να σκεφτώ ότι έχω λίγα τουβλάκια. Πάω όμως στο διπλανό παιδάκι και βλέπω ότι και αυτό έχει λίγα τουβλάκια. Μπορεί εγώ να έχω ένα πρόβλημα με την όραση, ο διπλανός πρέπει να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα με τους γονείς του, ο πιο δίπλα να έχει λίγες δεξιότητες.

Είναι μηχανισμός άμυνας;

Μπορεί. Είμαι κοινωνικό ον. Με ενδιαφέρουν όσα είναι κοινά ανάμεσα στους ανθρώπους και όχι όσα τους χωρίζουν. Ιδιαίτερα με συναρπάζει το πόσα κοινά έχει η ανθρώπινη κατάσταση σε όλες τις εποχές και όλους τους πολιτισμούς. Αυτό είναι κάτι που σου το μαθαίνει καλά η τέχνη

Υπάρχουν περιορισμοί όμως;  

Για όλους υπάρχουν περιορισμοί. Ενα παράδειγμα: πρόπερσι στο Ηρώδειο τραγούδησα την ιέρεια στην Αΐντα και με είχε ανεβάσει ο σκηνοθέτης πάνω σε μια πυραμίδα, η οποία ήταν πολύ πάνω από το επίπεδο της σκηνής και ο μαέστρος κάπου στα τρίσβαθα. Η ιέρεια τραγουδά με την άρπα μόνο. Και να έβλεπα το χέρι του μαέστρου δεν θα έπρεπε να το ακολουθώ. Εκείνο που ήταν ανάγκη να έχω στο μυαλό μου ήταν ότι υπάρχει διαφορά φάσεως. Ακούς με καθυστέρηση επειδή απέχεις τόσο πολύ από την άρπα. Οπότε πρέπει να μπαίνεις νωρίτερα. Το ίδιο ισχύει αν είσαι μπακ στέιτζ. Αν έχεις να πεις κάτι και πρέπει να είσαι πίσω θα πρέπει να ατακάρεις λίγο νωρίτερα. Το αφτί είναι πιο ασφαλές από το μάτι στη μουσική.

Πολύ σημαντική  συνειδητοποίηση;

Είμαι αυτοσχεδιάστρια και αυτό με σώζει. Για να είμαι ακριβής κάθε φορά με σώζει κάτι άλλο.  Για να αντιμετωπίσεις τη θλίψη, την αποκοπή από τους άλλους πρέπει να στραφείς πάλι προς τους άλλους, να τους κάνεις μέρος της ζωής σου και να αφήσεις λίγο απέξω τον εαυτό σου. Να μην τον κοιτάς συνέχεια στον καθρέφτη. Να σχετιστείς, να κοινωνικοποιηθείς, να δεις πόσο ενδιαφέρουσα και μεγάλη είναι η ζωή. Η ζωή είναι πολύ μικρή και ο κόσμος συναρπαστικός. Είναι κρίμα να την ξοδεύεις με το πρόβλημά σου. Η ζωή είναι πιο συναρπαστική από μας, ποτέ δεν πίστεψα στην αξία της δυστυχίας, πάντα την εύρισκα πολύ πιο βαρετή, ακόμη και από το μικρότερο δώρο της κάθε μέρας.