Οταν ο χρόνος πυκνώνει

Αν μπορούσε κανείς να αναπαραστήσει με ένα γράφημα το χρονικό των εντάσεων και των υφέσεων στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, τα τελευταία 45 χρόνια, θα προέκυπτε ένα σχήμα σαν ακορντεόν, με σύντομες περιόδους μεγάλης έντασης, όπου ο χρόνος πυκνώνει και μακρές περιόδους ακινησίας, όπου φαινομενικά το στάτους κβο παρατείνεται αδιατάρακτο.

Το 1976, ήταν η κρίση του «Χόρα», που έφερε τη μονομερή προσφυγή της Ελλάδας στη Χάγη. Ακολούθησε μια δεκαετία ανήσυχης ησυχίας, όπου και οι δύο πλευρές απείχαν από έρευνες στην επίμαχη περιοχή του Βορείου Αιγαίου. Αυτό το μορατόριουμ το διέκοψε η κρίση του Μαρτίου 1987, που έφερε το ραντεβού Παπανδρέου – Οζάλ στα χιόνια του Νταβός και μια δεκαετία γενικευμένου μορατόριουμ σε όλο το Αιγαίο, το οποίο διέκοψε η κρίση των Ιμίων, το 1996. Μετά τα Ιμια τα πράγματα εξελίχθηκαν διαφορετικά. Η Αγκυρα διεύρυνε τον κύκλο της αμφισβήτησης – δεν αμφισβητούσε πια κατά πόσον τα νησιά έχουν επιρροή στην υφαλοκρηπίδα. Αμφισβητούσε και την κυριαρχία επί κάποιων νησιών – οι περίφημες γκρίζες ζώνες. Η  περίοδος της έντασης αποδείχθηκε, αυτή τη φορά, μακρύτερη του συνήθους, αφού περιέλαβε και την κρίση Οτσαλάν, στις αρχές του 1999. Και έληξε με διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι συνήθως. Οχι απλώς με μια αμοιβαία δέσμευση αποχής από έρευνες, αλλά με μια αλλαγή στρατηγικής της Αθήνας, που αποτυπώνεται στο πολυσυζητημένο Ελσίνκι: Ενταξη της Κύπρου στην Ενωση, ανεξάρτητα από τη λύση του Κυπριακού, ελληνική υιοθέτηση των ευρωπαϊκών φιλοδοξιών της Τουρκίας και υποχρέωση της Τουρκίας να λύσει ή να στείλει στη Χάγη τις αμφισβητήσεις της, πριν ανοίξουν οι ενταξιακές της διαπραγματεύσεις, το 2004.

Ηταν η Αθήνα που αποσύρθηκε από την πρόβλεψη του Ελσίνκι, πριν δοκιμάσει την ετοιμότητα της Αγκυρας να σεβαστεί την υποχρέωση που είχε αναλάβει. Εστω κι έτσι, το μορατόριουμ επεκτάθηκε στον χρόνο. Κάλυψε σχεδόν δύο δεκαετίες. Μα είναι φανερό ότι έχουμε μπει ξανά σε φάση έντασης. Ο χρόνος πυκνώνει.

Εχει μια σημασία να καταλάβουμε τις ρίζες, τις αιτίες αυτής της νέας, υπό διαμόρφωση κρίσης. Αιτίες εσωτερικές που αφορούν στην Τουρκία και τις μεγάλες φιλοδοξίες του Ερντογάν μετά την αραβική άνοιξη και μετά την απόλυτη επικράτησή του στην εσωτερική μάχη για την εξουσία, το 2016. Αιτίες που συνδέονται με την εξέλιξη των ερευνών για υδρογονάνθρακες στην Ανατολική Μεσόγειο – με αφετηρία την ανακάλυψη των πρώτων κοιτασμάτων από το Ισραήλ το 2009. Στον εσωτερικό διάλογο στην Τουρκία (στον βαθμό που μπορεί να αναπτυχθεί) αντιπαρατίθενται δύο απόψεις, για το πώς παρεμβαίνει η Αγκυρα στο παιχνίδι των υδρογονανθράκων και πώς διεκδικεί αυτά που θεωρεί δικαιώματά της. Η κυρίαρχη άποψη, της συμμαχίας του Ερντογάν με το εθνικιστικό μπλοκ αλλά και της κεμαλικής αντιπολίτευσης, οδηγεί σε μια επιθετική διεκδίκηση, με προκλήσεις, κινήσεις όπως η συμφωνία με τη Λιβύη και με αναζήτηση επιβεβαίωσης του στάτους περιφερειακής «υπερ-δύναμης». Μα υπάρχουν και μειοψηφικές φωνές που συνιστούν επιστροφή στην πολιτική της πρώτης δεκαετίας Ερντογάν, επιδιώκοντας διάλογο και συμβιβαστική λύση με τις γειτονικές χώρες. Ο πρώην υπουργός Εξωτερικών Γιασάρ Γιακίς, από τα ιδρυτικά μέλη του ΑΚΡ, έγραψε πριν από λίγες ημέρες ένα άρθρο στο πνεύμα αυτό. Πώς θα απαντούσε, λοιπόν, η Αγκυρα σε μια αμερικανική διαμεσολαβητική παρέμβαση, σαν αυτή που ανήγγειλε ο Μάικ Πομπέο; Πώς θα αντιδρούσε, με τι θέσεις θα προσερχόταν σε ένα νέο γύρο διερευνητικών συνομιλιών με την Ελλάδα – αν η Αθήνα αποφασίσει να τις νεκραναστήσει; Πώς θα αντιδρούσε τώρα σε μια επαναφορά της προοπτικής της Χάγης στο βάθος του ορίζοντα των διαπραγματεύσεων;

Σε κανένα από τα ερωτήματα αυτά δεν υπάρχει βέβαιη απάντηση. Και δεν θα υπάρξει μέχρι η Αθήνα να δοκιμάσει τις τουρκικές αντιδράσεις. Μα είναι βέβαιο ότι αυτή η στιγμή πλησιάζει. Εχουμε μπει σε εκείνη την περιοχή του χάρτη όπου, όπως το 1976, το 1987 ή το 1996, ο χρόνος πυκνώνει, η ένταση κορυφώνεται. Και θα πρέπει να οργανωθεί η συζήτηση, μεταξύ των πολιτικών κομμάτων, αλλά και δημόσια, ενώπιον της κοινής γνώμης, ώστε να είμαστε προετοιμασμένοι για το ενδεχόμενο να πρέπει να ληφθούν αποφάσεις που ως τώρα αποφεύγαμε ή σπρώχναμε στο μέλλον, ελπίζοντας σε καλύτερες ημέρες, να μπουν επάνω στο τραπέζι θέματα που ήταν καταχωνιασμένα σε παλιούς φακέλους, να αναληφθούν ρίσκα.

Μια συνεννόηση μεταξύ πολιτικών κομμάτων είναι αναγκαία. Προφανώς. Τα χθεσινά ραντεβού τα σκίαζε, βέβαια, η αίσθηση πως τα δύο μεγάλα πολιτικά στοιχήματα των επόμενων λίγων ημερών – εκλογικός νόμος και Πρόεδρος της Δημοκρατίας – δημιουργούν αντισώματα στην συναίνεση. Οι αντιδράσεις, άλλωστε, της αντιπολίτευσης στο ταξίδι του Μητσοτάκη στην Ουάσιγκτον επικαθορίστηκαν ήδη από τις ανάγκες μιας μάχης θέσεων, για εκλογικό νόμο και Πρόεδρο, που επιδιώκει να καθαρίσει το πολιτικό τοπίο μέχρι τις επόμενες εκλογές κι ίσως και μετά από αυτές. Μα, έστω κι έτσι, είναι φανερό ότι η ελάχιστη προσδοκία από τις πολιτικές ηγεσίες σήμερα, είναι να βρουν τον τρόπο, ώστε να αφήσουν ανοιχτή την πόρτα της συνεννόησης για τα κρίσιμα και τα δύσκολα που έρχονται στις ελληνοτουρκικές σχέσεις ακόμη κι αν οι χειρισμοί στο εσωτερικό πολιτικό παιχνίδι οδηγούν σε αντιπαράθεση.