Ο κόσμος του πνεύματος

Ο ελβετός γιατρός Αλμπερτ Χόφμαν, ήδη από το 1940, είχε ανακαλύψει τις παραισθησιογόνες ιδιότητες του LSD, αλλά μονάχα κατά τη δεκαετία του 1950, όταν φούντωσε ο Ψυχρός Πόλεμος, οι κρατούντες τόσο της Ανατολής όσο και της Δύσης ενδιαφέρθηκαν για τα θαυμαστά αποτελέσματα από τη χρήση και την (κατά)χρησή του. Τι περίμεναν – πρώτα οι επιστήμονες κι έπειτα οι αξιωματούχοι – πειραματιζόμενοι με διάφορες δόσεις του LSD, αλλά κι ενός κοκτέιλ ακόμη ψυχοφαρμάκων με άγνωστες εισέτι συνέπειες και παρενέργειες; Δύο πράγματα κυρίως που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως συγκοινωνούντα δοχεία. Μας τα αποκαλύπτει ο Ντομινίκ Στρίτφιλντ στο βιβλίο του «Brainwash – Πλύση Εγκεφάλου και Μυστικές Υπηρεσίες» (Ψυχογιός, 2008): αφενός να αδρανοποιήσουν τις αναστολές των κρατουμένων υπόπτων για κατασκοπεία και/ή αντικαθεστωτική δράση, να λύσουν τη γλώσσα τους και να δώσουν τα ονόματα των συνεργατών τους, αφετέρου (αυτή ήταν η πιο υψηλή φιλοδοξία) να τους «επαναπρογραμματίσουν» και να τους στείλουν να εκτελέσουν ως άβουλα πειθήνια όργανα άκρως επικίνδυνες αποστολές, συμπεριλαμβανομένων των δολοφονιών, πίσω από τις γραμμές του εχθρού. Σύντομα οι επιστήμονες κατανόησαν ότι το LSD και τα συγγενή του ψυχοφάρμακα ήταν πλήρως αναξιόπιστα και για την εκμαίευση πληροφοριών και για τον επαναπρογραμματισμό. «Σήμερα οι ειδικοί συμφωνούν», γράφει ο Στρίτφιλντ, «ότι ο υπνωτισμός ενός ατόμου για να παραβιάσει τον Νόμο και ειδικότερα για να διαπράξει ένα σοβαρό έγκλημα όπως η δολοφονία, δεν είναι δυνατός». Από την άλλη μεριά, οι ειδήμονες διαπίστωσαν ότι το LSD μπορούσε να «ξεκλειδώσει» τη φαρδιά λεωφόρο της συνείδησης, αλλά δεν μπορούσε να εγγυηθεί ότι δεν θα την πλημμυρίσει με… ελέφαντες: γεγονότα και μυθεύματα, ατάκτως ερριμμένα. Δεν είναι και πολύ «παραγωγικό», τα μισά ή και περισσότερα από όσα σου μαρτυράει ο κρατούμενός σου, να είναι φανταστικά πρόσωπα ή να είναι υπαρκτά πρόσωπα σε εξ ολοκλήρου επινοημένες περιπέτειες.

Αναμφίβολα οφείλεται στους διεστραμμένους συγγραφικούς μου συνειρμούς η ανάγνωση ενός βιβλίου όπως το πιο πρόσφατο της Σωτηρίας Σταυρακοπούλου «Τα εσώψυχα του Ντίνου Χριστιανόπουλου – Μια εκ βαθέων δεκαετής συνομιλία 2004-2012» (Ιανός, 2019) να με οδηγήσει στα ψυχεδελικά/κατασκοπευτικά πειράματα που περιγράφει ο Στρίτφιλντ – εάν το εξετάσεις, ωστόσο, από το χρήσιμο απόσταγμα αξιόπιστων πληροφοριών που απομένει στον αναγνώστη σε αμφότερες τις περιπτώσεις, δεν θα σου φανεί και τόσο αλλόκοτο… Δεν συνηθίζεται επίσης ο εκδότης αυτοπροσώπως, ο Νίκος Καρατζάς, να προειδοποιεί τους υποψήφιους αγοραστές στο εισαγωγικό του σημείωμα: «Το βιβλίο είναι γεμάτο από εξαιρετικά ενδιαφέροντα βιογραφικά σχόλια για τον ίδιο [τον Χριστιανόπουλο], την οικογένειά του, τους φίλους του, την εποχή του, την τέχνη του, την πόλη της Θεσσαλονίκης, τη λογοτεχνία κ.λπ. Αλλά έχει και πολλά αιχμηρά, καυστικά, πικρόχολα σχόλια για πολλούς, μεταξύ των οποίων για μένα τον ίδιο, που είναι απολύτως ανακριβή». Ούτε συνηθίζεται η συγγραφέας ενός πονήματος να το υπερασπίζεται με επιχειρήματα του είδους: «Ασφαλώς ο Χριστιανόπουλος είναι ένας ιδιόρρυθμος άνθρωπος. Φυσικά, γνωρίζουμε όλοι ότι το μεγαλύτερο μέρος του πολιτισμού μας δημιουργήθηκε από παρόμοιους ανθρώπους και είναι κρίμα, κάποιοι από τους μαθητές του Χριστιανόπουλου που κάποτε ορκίζονταν στο όνομά του, να θέλουν τώρα να “θάψουν” το έργο του, γιατί έχει ένα μικρό αρνητικό σχόλιο είτε για κάποιο βιβλίο τους ή για τον χαρακτήρα τους»… Ολα τα παραπάνω ηχούν σαν συνηγορία του βαρόνου Μινχάουζεν επειδή… είναι ο βαρόνος Μινχάουζεν κι επειδή, ως μυθομανής celebrity, έχει το δικαίωμα να λέει κι ένα ψέμα παραπάνω ή, σαν αυτόκλητος παπάς, να «θάβει» και πεντέξι. Σωστό κι αυτό.

Μια και το έφερε ο λόγος περί «θαψιμάτων», δεν πρέπει να μας διαφύγει ότι η Σωτηρία Σταυρακοπούλου (1957), αναπληρώτρια καθηγήτρια στο τμήμα Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, έχει κιόλας μια σημαντική προϋπηρεσία στην ακαδημαϊκή σκαπτική, με λογοτεχνικούς τίτλους – όπως οι «Δεξιώσεις» (Εστία, 2001) και οι «Σπάνιες αλήθειες» (Εστία, 2008) – που, όχι μονάχα δεν πέρασαν απαρατήρητοι, αλλά την οδήγησαν ενίοτε και στις δικαστικές αίθουσες από ενάγοντες που αναγνώριζαν τον εαυτό τους πίσω από τις μυθιστορηματικές της περσόνες (εξού και στα «Εσώψυχα» του Χριστιανόπουλου η ίδια ή/και ο εκδότης έχουν λάβει προνοητικά τα μέτρα τους: αρκετά ονόματα «θιγόμενων» αναφέρονται μόνο με τα αρχικά τους). Το campus novel, το λογοτεχνικό είδος που υπηρετεί επιτυχώς η Σταυρακοπούλου, δεν έχει πολλούς εκπροσώπους στην πατρίδα μας – ενδεικτικά αναφέρω τον Γιώργη Γιατρομανωλάκη, τον Πέτρο Μαρτινίδη, τη Σοφία Νικολαΐδου κ.ά. Ετσι εξηγείται εν μέρει και η «ευαισθησία» στις αντιδράσεις, μολονότι δεν είναι λίγοι οι έλληνες συγγραφείς στο παρελθόν – ούτε και πολλοί, εντούτοις – που έστρεψαν τα λογοτεχνικά  τους βέλη προς τη «σκοτεινή πλευρά» του σιναφιού τους. Πιο χαρακτηριστική ίσως είναι η περίπτωση του ολιγογράφου συγγραφέα κι έξοχου στυλίστα Νίκου Καχτίτση (1926-1970). Ο Καχτίτσης, το 1965, ένα χρόνο αφότου κυκλοφόρησε το πρώτο του βιβλίο, τον «Εξώστη», κάθισε κι έγραψε – με ντοστογιεφσκικό πυρετό, θα λέγαμε – το δεύτερο, την «Περιπέτεια ενός βιβλίου», όπου εξιστορεί τα μαρτύρια που τράβηξε μέχρις ότου εκδοθεί ο «Εξώστης». Εάν περιοριστούμε αυστηρά στην «κατάθεση» του Καχτίτση, θα καταλήξουμε στο εύλογο συμπέρασμα ότι, κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1960, το πιο καταχθόνιο πλάσμα που έκοβε βόλτες στον πλανήτη μας ήταν ο τσεχικής καταγωγής τυπογράφος, εκδότης, λογοτέχνης και εικαστικός Κάρολος Τσίζεκ (1922-2013), η ζοφερή νέμεση στο πεπρωμένο του Καχτίτση – μια αφιλοκερδής, φιλόπονη και άκακη καλλιτεχνική φιγούρα, σύμφωνα με άλλες «καταθέσεις», λιγότερο εμπαθείς ή με εμπάθεια αλλού προσανατολισμένη.

Κάπου εδώ γύρω πρέπει να εντοπίσουμε και το πρόβλημα με τα «μουχαμπέτια» (κουβεντούλες, κουτσομπολιά) της «Σωτηρούλας» και του «Ντίνου» που καταλαμβάνουν 924 πυκνοτυπωμένες σελίδες αλλά, και πάλι καλά να λέμε, διότι – ελλείψει οιασδήποτε επεξεργασίας – θα μπορούσαν να καταλαμβάνουν και τις διπλάσιες ή τις τριπλάσιες: ο κόσμος του Πνεύματος, απομονωμένος εν πολλοίς (ή σε περιθωριακή θέση, εν πάση περιπτώσει) από τον κόσμο της Αγοράς και την ευρύτερη κοινότητα, με πρόσθετο επιβαρυντικό παράγοντα την αποξένωσή του από μια κοινωνία που ούτε τον γνωρίζει ούτε χολοσκάει να τον γνωρίσει (στην καλύτερη, τον εξιδανικεύει μέσω της άγνοιας), βυθίζεται στη ναρκισσιστική του παράνοια και αναμοχλεύει πάθη καλλιτεχνών αντιστρόφως ανάλογα με την αναγνωρισιμότητά τους «εκεί έξω». Ετσι ερμηνεύεται και το υπέρτατο παράδοξο φαινόμενο: πώς λογοτέχνες που ο Χριστιανόπουλος τούς περνάει από γενεές δεκατέσσερις, προτιμούν τα «βρισίδια» του από τη «σιωπή» των υπολοίπων. Κατά την προσφιλή τακτική στα social media τα τελευταία χρόνια: «Ποιον βρίζουμε, καλέ, να βρίσω κι εγώ;». Ή κατά την αθάνατη παλαιότερη: «Πες ό,τι θες για μένα, αρκεί να γράψεις σωστά το όνομά μου».