Ενας τσέχος σκεπτικιστής

Τα πρώτα χρόνια των ’70s, στη Γαλλία, ένας τσέχος συγγραφέας σημείωνε τη δεύτερη εκδοτική επιτυχία του και η φήμη χτιζόταν σταδιακά, σχεδόν σαν μυθολογία, γύρω από το όνομά του. Δεν μπορούσε όμως να πάει στη βράβευσή του. Δεν μπορούσε να πάει σε καμία από τις χώρες που τον διάβαζαν. Ζούσε στην πόλη που μεγάλωσε, στο Μπρνο, τη μεγαλύτερη πόλη της Μοραβίας, που κάποτε ήταν πλούσια και σπουδαία, αλλά ο ίδιος δεν είχε μνήμες μεγαλείων. Είχε γεννηθεί μέσα στον πόλεμο. Στα 44 του δεν μπορούσε να εργαστεί, και τα βιβλία του δεν επιτρεπόταν να κυκλοφορήσουν στον τόπο και τη γλώσσα που γράφτηκαν. Δύο χρόνια μετά έγινε ένας από τους διασημότερους εμιγκρέδες του κόσμου γράφοντας τότε, μεταξύ πολλών άλλων, για ήρωες που είχαν περίπλοκη σχέση με τις ρίζες τους.

«Ενας Τσέχος ζητά βίζα για να μεταναστεύσει. Ο υπάλληλος τον ρωτάει “πού θες να πας;”. “Δεν έχει σημασία” του απαντάει. Ο υπάλληλος του δίνει μια υδρόγειο και του λέει “διάλεξε”. Ο Τσέχος κοιτάει την υδρόγειο, γυρνώντας τη σιγά σιγά και του λέει “μήπως έχεις μια άλλη;”».

Ο Μίλαν Κούντερα ζει στο Παρίσι με τη σύζυγό του, τη Βέρα, από το 1975. Το 1979 το καθεστώς της Τσεχοσλοβακίας τους αφαίρεσε την ιδιότητα του πολίτη. Εμειναν απάτριδες στα χαρτιά για δύο χρόνια, μέχρι που έλαβαν τη γαλλική υπηκοότητα με προσωπική απόφαση του Φρανσουά Μιτεράν. Τον Νοέμβριο του 2019 ο πρέσβης της Τσεχίας στο Παρίσι παρέδωσε προσωπικά στο ζεύγος Κούντερα τα έγγραφα για την επανάκτηση της υπηκοότητάς τους. Στις επίσημες προσκλήσεις της τσεχικής κυβέρνησης να επισκεφθούν την Πράγα ο Κούντερα απάντησε ευγενικά αλλά αόριστα. Και η αλήθεια είναι ότι λίγα πράγματα θα έμοιαζαν πιο αταίριαστα από μια υποδοχή διασημότητας.

«Η ζωή όταν δεν μπορείς να κρυφτείς από τα βλέμματα των άλλων είναι μια κόλαση. Αυτοί που έχουν ζήσει σε χώρες με ολοκληρωτισμό το ξέρουν, αλλά αυτά τα καθεστώτα απλώς αναδεικνύουν τις τάσεις των σύγχρονων κοινωνιών, σαν μεγεθυντικός φακός».

Παρότι ο Κούντερα είναι ένας σταρ, αφού οτιδήποτε τον αφορά γίνεται είδηση σε όλον τον κόσμο, έχει κάνει πολύ σαφές πόσο τον ενοχλεί η έννοια της δημοσιότητας. Οχι από σεμνότητα. Εχει να κάνει με την αντίληψή του ότι η απώλεια της ιδιωτικότητας είναι σαν φυλακή. Κάτι που κατάλαβε ζώντας τον αυταρχισμό και που το βρήκε ξανά, με άλλη μορφή, στη δημοκρατία.

Η επιθυμία του να είναι αόρατος είχε χρησιμοποιηθεί εναντίον του το 2008, όταν κατηγορήθηκε ότι στα νιάτα του είχε καταδώσει στην αστυνομία έναν αντιφρονούντα. Ηταν η πρώτη φορά που απευθύνθηκε αυτοβούλως σε μέσο ενημέρωσης, για να διαψεύσει κατηγορηματικά την κατηγορία, παρομοιάζοντάς τη με απόπειρα δολοφονίας.

«Αν γράψω μια ερωτική ιστορία και έχει μέσα και τρεις αράδες για τον Στάλιν, οι άνθρωποι θα μιλάνε γι’ αυτές τις τρεις αράδες και θα ξεχάσουν τα υπόλοιπα, θα τα διαβάσουν με πολιτικές συνδηλώσεις ή ως μεταφορές».

Παρότι τα μυθιστορήματά του λογίζονται πάντα ως πολιτικά, ο ίδιος δεν θέλησε ποτέ να τον διαβάζουν ως έναν πρώην κομμουνιστή, ένα από τα μέλη του σωματείου των συγγραφέων που συνδέθηκαν με την Ανοιξη της Πράγας. Και αυτό επειδή πιστεύει ότι η καθαρά πολιτική ερμηνεία των πραγμάτων και των ανθρώπινων εμπειριών αλλοιώνει την αντίληψη της πολιτικής πραγματικότητας. Τα βιβλία του είχαν πέσει, για πολλά χρόνια, «θύματα» των γνωστικών προκαταλήψεων και των ιδεολογικών και ιστορικών φίλτρων των κριτικών της Δύσης. Αυτό για το οποίο ξεχωρίζει όμως είναι η απουσία τέτοιων βεβαιοτήτων, παρότι είναι ένας άνθρωπος που έζησε τη μισή ζωή του μέσα σε ένα πλαίσιο όπου το ιλαρό ήταν ύποπτο, το καλό και το κακό μπορούσαν να είναι δυο πολύ ευδιάκριτα πράγματα και ο καθένας πίστευε αδιαμφισβήτητα στη δική του αλήθεια και το σετ αξιών που τη συνόδευε.

«Στη ζωή μου, στη ζωή του καθενός, υπάρχουν εκατοντάδες κίνητρα, εκατοντάδες ζητήματα και δεν ξέρω ποιο από όλα αυτά είναι το πλέον σημαντικό».

Αντί, λοιπόν, να πέσει στον πειρασμό του κηρύγματος, στράφηκε σε μια διαρκή διερώτηση. Ο άνθρωπός του δεν έχει τίποτα το εξιδανικευμένο, ούτε συμβολίζει κάποιο απόλυτο καλό ή κακό, όπως δεν υπάρχει καμία αξία που δεν μπορεί να γειωθεί με χιούμορ και σαρκασμό. Οι ήρωές του λειτουργούν ως προβολές των αινιγμάτων που θέτει στον εαυτό του προς εξέταση – δεν είναι τυχαίο ότι θεωρείται βαθιά ψυχαναλυτικός. Ο δημιουργός τους όμως δεν τους υποβιβάζει σε μαριονέτες, αντιθέτως, τους χειρίζεται με την τρυφερότητα αυτού που θέλει να καταλάβει.

Ο Μίλαν Κούντερα έκλεισε φέτος τα 90. Εξέδωσε το δέκατο μυθιστόρημά του πέντε χρόνια πριν και μερικοί κριτικοί αναρωτήθηκαν πόσο σημαντικός μπορεί να είναι στη σημερινή εποχή. Το ότι χρησιμοποίησαν τη λέξη αυτή και ένα ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο για ένα βιβλίο που κάνει ακριβώς αυτό που λέει ο τίτλος του, δηλαδή γιορτάζει την κατά Κούντερα «ασημαντότητα», δείχνει πως, τελικά, επιμένουν ακόμη να τον καδράρουν ενώ αυτός επιμένει να είναι ακόμη μονάχα αυτός που είναι. Ενας τσέχος σκεπτικιστής που αγαπά τον Ραμπελέ και τη μοντέρνα τέχνη και πιο πολύ από όλα φοβάται τους αγέλαστους.