«Ενα βιβλίο είναι μια χορογραφία συγγραφέα {LF}και αναγνώστη»

Δεν είναι επισκόπηση της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ούτε εξαντλητικός οδηγός για τα μυστικά της δημιουργικής γραφής. Δείχνει, αντιθέτως, έναν τρόπο για το πώς η λογοτεχνία μπορεί να αφορά τον «παιγνιώδη άνθρωπο» ή πώς μπορεί να γίνει σχέση ζωής – χωρίς το καταχρηστικό φορτίο που κουβαλά η έκφραση. Στα «Μυστικά της λογοτεχνίας» (εκδ. Κλειδάριθμος, σε μετάφραση του Γιώργου-Ικαρου Μπαμπασάκη, η οποία συμβάλλει τα μέγιστα στην έκδοση) ο καθηγητής Αγγλικής Φιλολογίας Τόμας Φόστερ αναδεικνύει βασικά μοτίβα, αφηγηματικά τεχνάσματα και λογοτεχνικά πρότυπα διαφορετικών εποχών που προέρχονται από την 30ετή διδασκαλία του σε σπουδαστές. Οχι κατ’ ανάγκην για «να μας μάθει πώς γράφουμε», αλλά για να δείξει στους αναγνώστες την κρυμμένη καταπακτή της λογοτεχνικής μυθολογίας: από την ελληνική μυθολογία και τη Βίβλο ως τον Σαίξπηρ, τον Ε.Μ. Φόρστερ, τον Τζόις, τον Ρ. Κάρβερ, τον Τόμας Πίντσον κ.ά. «Αυτό για το οποίο μιλώ», γράφει ο ίδιος στην εισαγωγή, «είναι μια γραμματική της λογοτεχνίας, ένα σύνολο συμβάσεων και σχημάτων, κωδίκων και κανόνων, που μαθαίνουμε να το χρησιμοποιούμε όταν καταπιανόμαστε με ένα κομμάτι γραπτού λόγου». Αυτό δεν σημαίνει ότι το ύφος που επιλέγει για την ανάγνωσή του είναι το αναμενόμενο. «Κουιζάκι: τι κοινό έχουν ο Τζον Κλιζ (John Cleese), ο Κόουλ Πόρτερ (Cole Porter), το “Αυτός, αυτή και τα μυστήρια” και το “Death Valley Days”;» αναρωτιέται πριν αναλύσει το κεφάλαιο για τον Σαίξπηρ (η απάντηση είναι ότι όλα έχουν να κάνουν με εκδοχές του έργου «Το ημέρωμα της στρίγκλας»). Με τον ίδιο παιγνιώδη τρόπο ανταποκρίθηκε στο ερωτηματολόγιο του «Βιβλιοδρομίου».

Η πιο πρόσφατη ολοκληρωμένη αφήγηση που διάβασα ήταν…

… μυθιστορήματα του Σάλμαν Ρούσντι, ο οποίος σπανίως απογοητεύει στην κατηγορία «ολοκληρωμένη και βαθιά αφήγηση». Διάβασα το «Δύο χρόνια, οχτώ μήνες και είκοσι οχτώ νύχτες» (σ.σ. στα ελληνικά από τον Ψυχογιό, μτφ. Εφη Τσιρώνη), το οποίο – για τα μαθηματικά μυαλά – σημαίνει 1.000 και μία νύχτες. Είναι ένα βιβλίο στο οποίο χωράει ένας πόλεμος ανάμεσα σε τζιν στη Νέα Υόρκη. Κι ύστερα έπιασα τον «Χρυσό οίκο» (σ.σ. επίσης «Ψυχογιός», μτφ. Γιώργος Μπλάνας) για την αυτοσυνείδηση και την αυταπάτη μέσα σε μια οικογένεια με σκοτεινή προέλευση και ηθική, η οποία εγκαθίσταται στη Νέα Υόρκη για να δραπετεύσει από το παρελθόν της. Κανένα από τα δύο βιβλία δεν ανήκει στα καλύτερά του, αλλά ο Ρούσντι ξέρει – όπως όλοι οι συγγραφείς, ζωντανοί ή νεκροί – πώς να διατηρεί αυτό που ο μυθιστοριογράφος Τζον Γκάρντνερ αποκαλούσε «το ζωντανό και συνεχές όνειρο» – δηλαδή τη λογοτεχνία.

Μια ιστορική περίοδος την οποία περιγράφει με ακρίβεια ένα βιβλίο και θα ήθελα να βρισκόμουν…

… είναι η Γαλλία στο τέλος του 19ου αιώνα, όπως την περιγράφει ο Προυστ. Δεν θα μπορούσα ποτέ να ταιριάξω, αλλά θα με ενθουσίαζε να βρισκόμουν εκεί ως κοντινός παρατηρητής (όχι στον ίδιο βαθμό με τον Προυστ, εννοείται). Θα μου έδινε μεγάλη ευχαρίστηση να επισκεφτώ το Illiers (το πρότυπο για το Κομπρέ) και το Παρίσι πριν από την επέλαση της τεχνολογίας και του μοντερνισμού.

Ενας συγγραφέας θα όφειλε να είναι ευγνώμων όταν…

…οι αναγνώστες ανακαλύπτουν το βιβλίο του/της. Περισσότερο ευγνώμονες όταν το βρουν χρήσιμο, διασκεδαστικό ή διαφωτιστικό και ακόμη πιο ευγνώμονες εάν οι αναγνώστες εκφράσουν τη γνώμη τους. Είμαι ευγνώμων για κάθε επιστολή ή email που παίρνω. Ακόμη και για τα αρνητικά, που όντως έρχονται.

Ενας αναγνώστης θα όφειλε να είναι ευγνώμων…

…εάν το βιβλίο ή το άρθρο ή το ποίημα που έχει επιλέξει τον ανταμείψει. Κάθε φορά που συγγραφέας και αναγνώστης συνδέονται σε ένα βαθύτερο επίπεδο, συμβαίνει ένα μικρό θαύμα.

Ενα μάθημα που μπορούμε να πάρουμε όλοι από την πρόζα του Κάφκα είναι…

…η ευθύτητα, η λιτότητα, η σαφήνεια. Γράφει με μια ανεπιτήδευτη πρόζα, που βασίζεται σε ουσιαστικά και ρήματα για να μεταφέρουν το νόημα. Οχι τόσο «φιλτραρισμένη» όσο του Χέμινγουεϊ, αλλά εξίσου καθαρή. «Οταν ο Γκρέγκορ Σάμσα ξύπνησε ένα πρωινό από κακό όνειρο, βρέθηκε στο κρεβάτι του μεταμορφωμένος σε γιγάντια κατσαρίδα». Τίποτε περιττό δεν υπάρχει εδώ. Η «Μεταμόρφωση» ανοίγει με μία πρόταση και δεν μπορείς να χάσεις το νόημά της. Δεν διαβάζω στα γερμανικά, δυστυχώς, αλλά έστω και στη μετάφραση ακούγεται σαν ένα όνειρο – ακόμη και αν το όνειρο ήταν εφιάλτης.

Αυτό που στ’ αλήθεια αγαπώ στο ύφος
του Φόκνερ…

…είναι η θέλησή του να τα δώσει όλα για όλα, ρισκάροντας ακόμη και να ξενίσει ορισμένους αναγνώστες για να συλλάβει τα πάντα σε μία στιγμή – το παρελθόν και το παρόν, το προσωπικό και το πολιτισμικό. Ελεγε για το «Πορεύου, Μωυσή» (Go Down, Moses) ότι ήθελε να χωρέσει όλον τον κόσμο σε μία πρόταση, μεταξύ «ενός κεφαλαίου γράμματος και μας τελείας». Μπορεί να μην έπιασε τον στόχο, αλλά η εν λόγω πρόταση είναι 30 και κάτι σειρές, σπασμένη σε παραγράφους, ώστε να χωράει το παρελθόν μιας οικογένειας που είχε στη δούλεψή της σκλάβους. Το στυλ του Φίκνερ δεν επιδιώκει ποτέ την επίδειξη. Ο συγγραφέας έχει πάντα έναν σκοπό να κατακτήσει.

Είμαστε μόνοι μας στην «αναμέτρηση με
το κείμενο»;

Στην πραγματικότητα εγώ δεν βλέπω μια αναμέτρηση, αλλά ένα pas de deux, μια χορογραφία αναγνώστη και συγγραφέα. Το κείμενο είναι προϊόν του συγγραφέα, άρα οι λέξεις έχουν συγκεκριμένη θέση, αμετάβλητη. Αλλά αυτό δεν αφορά τον τρόπο με τον οποίο τις υποδέχονται οι αναγνώστες. Οι τελευταίοι μπορούν να το διαβάσουν με πολλούς τρόπους, να ανακαλύψουν πολλά νοήματα, διαφορετικές συνδέσεις και αναφορές με άλλους συγγραφείς, μύθους ή θρησκευτικά κείμενα. Μένω πάντα έκπληκτος με τις αναφορές που βρίσκουν οι αναγνώστες στα δοκίμιά μου. Ακόμη και αν δεν τις φανταζόμουν ποτέ, δεν θα μπορούσα να τις αποκλείσω από τα – κατά τ’ άλλα – «αμετάθετα» κείμενα.

Τρία βιβλία που θα ήθελα να έχω μαζί μου εάν έλειπα έναν χρόνο από το σπίτι μου είναι…

…«Η ερωμένη του γάλλου υποπλοιάρχου» του Τζον Φάουλς (σ.σ. από την Εστία, μτφ. Φαίδων Ταμβακάκης, επιμ. Παναγιώτης Κερασίδης), επειδή όντως το κουβαλάω συνέχεια μαζί μου. Με έναν τρόπο, με έχει οδηγήσει πιο κοντά σε σύγχρονους συγγραφείς και με έχει – ελαφρώς – απομακρύνει από τους πρώτους μοντερνιστές –  τον Τζέιμς Τζόις, τον Τ.Σ. Ελιοτ, τη Βιρτζίνια Γουλφ και όλη εκείνη την παρέα. Το «Στον ίσκιο των ανθισμένων κοριτσιών», δεύτερο τόμο από το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» του Μαρσέλ Προυστ (σ.σ. Εστία, μτφ. Παύλος Α. Ζάννας, επιμ. Παναγιώτης Πούλος). Διάβασα τη νεότερη μετάφραση της Λίντια Ντέιβις στο «Από τη μεριά του Σουάν» και τα «Κορίτσια» ευελπιστώ να μου κρατήσουν συντροφιά για πολύ καιρό. Τέλος, τη «Γυναίκα του τίγρη» της Τέα Ομπρεχτ (σ.σ. Πατάκης, μτφ. Ουρανία Παπακωνσταντοπούλου), αρκετά πρόσφατο (2010), για να μελετήσω τη μυθοπλαστική μαγεία σε βάθος. Τώρα που το ξανασκέφτομαι, μπορώ να διαλέξω με κλειστά τα μάτια το επόμενο μυθιστόρημά της, όποιο κι αν είναι αυτό.

Πέντε βιβλία που σίγουρα θα πρότεινα για ένα αμερικανικό λύκειο…

…κάποια από τα «συνήθη ύποπτα» που μπορούν να διδαχθούν οπουδήποτε: το «Walden ή η ζωή στο δάσος» του Ντέιβιντ Θόρο (σ.σ. Κέδρος, μτφ. Βασίλης Αθανασιάδης), τον «Μεγάλο Γκάτσμπι» του Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ (σ.σ., ενδεικτικά, Αγρα, 2012, μτφ. Αρης Μπερλής), το «Αλικο γράμμα» του Ναθάνιελ Χόθορν (σ.σ. Ινδικτος, μτφ. Ξενοφών Κομνηνός), μια επιλογή ποιημάτων του Λάνγκστον Χιουζ. Εάν κανείς ψάχνει μια «εισαγωγή» για την αμερικανική λογοτεχνία, όλα αυτά αποτελούν μια καλή εκκίνηση. Θα πρόσθετα και ένα καινούριο, το «Poet X» (2018) της Ελάζαμπεθ Ασεβέντο, μυθιστόρημα με έμμετρο στίχο από μια δυνατή νέα φωνή. Εχει καταγωγή από τη Δομινικανή Δημοκρατία και ο βασικός χαρακτήρας της, όπως και η ίδια, έχει αφρικανικές και λατινοαμερικανικές ρίζες. Εκπληκτική διήγηση, ειδικά για το ακροατήριο εφήβων στο οποίο απευθύνεται.

«Η ποίηση {LF}γράφεται {LF}στο παρόν, ποτέ στο παρελθόν»

Εάν ένα ευρωπαϊκό περιοδικό σας ζητούσε να προτείνετε δύο αμερικανικά ποιήματα για την τελευταία του σελίδα…

…θα απέφευγα αναγκαστικά τους πιθανότερους υποψηφίους και θα πρότεινα δύο λιγότερο γνωστά ποιήματα. Ετσι κι αλλιώς, η πίσω σελίδα του περιοδικού δεν έχει σχεδιαστεί ώστε να χωράει την «Ερημη χώρα» του Ελιοτ ή τα «Φύλλα χλόης» του Γουόλτ Γουίτμαν. Οπότε ας περιοριστούμε στον «Μεγάλο αριθμό» (1921) του Γουίλιαμ Κάρλος Γουίλιαμς και το «Πριν» (2014) της Denusha Laméris. Πρόκειται για δύο ποιητές, o καθένας στο ξεκίνημά του, με διαφορά ενός αιώνα, οι οποίοι μάς υπενθυμίζουν ότι τα ποιήματα δεν γράφονται ποτέ στο παρελθόν, αλλά πάντα στο παρόν. Και μόνο με το πέρασμα των χρόνων γίνεται κάτι παρελθόν. Και τα δύο διαχειρίζονται με εξαιρετικό τρόπο τον χρόνο, την ένταση ανάμεσα στην κίνηση και την ακινησία, το τότε και το τώρα. Νομίζω ότι και τα δύο συλλαμβάνουν κάτι ξεχωριστό για την «αμερικανική φωνή» σε διαφορετικές ιστορικές στιγμές. Δεν απαιτούν καν ειδική «λογοτεχνική» γνώση ή λεξικά μυθολογίας. Και, το σημαντικότερο, χωράνε μαζί σε μία σελίδα περιοδικού, αφήνοντας μάλιστα και αρκετό χώρο για λευκά!

Ο «Μεγάλος αριθμός» (σε πρόχειρη μετάφραση του γράφοντος): «Μέσα στη βροχή / και τα φώτα / είδα τον αριθμό 5 / από χρυσό / σ’ ένα κόκκινο πυροσβεστικό / να κινείται / γρήγορα / λαθραία / υπό τον ήχο του γκονγκ / το ουρλιαχτό της σειρήνας / και το τράνταγμα των τροχών / στη σκοτεινή πόλη».

«Πριν»: «Το τραπέζι είναι στρωμένο/ Τα ποτήρια γεμάτα κρασί/ Το κορμί της ίσιο, τεντωμένο σα λυγαριά/ Τα δώρα δεν δόθηκαν ακόμη./ Αυτό που θα σπάσει είναι ακόμη ολόκληρο/ Η καρδιά συνεχίζει να χτυπά/ Η μητέρα ζωντανή, απλώνει τα πιάτα».

Thomas C. Foster
Τα μυστικά
της λογοτεχνίας
ΠΩΣ ΝΑ ΔΙΑΒΑΖΕΤΕ ΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
ΣΑΝ ΕΙΔΙΚΟΣ
Μτφ. Γιώργος – Ιακρος Μπαμπασάκης
Εκδ. Κλειδάριθμος,
σελ. 462
Τιμή: 17,70 ευρώ