«Οι μεγάλοι σταυροί είναι του Φαρισαίου»

^«Πώς πάτε στο μαγαζί;». Η ερώτηση έρχεται αμέσως μόλις ολοκληρώνουμε την παραγγελία μας στο ανανεωμένο Κεντρικόν. Είναι η πρώτη στο τραπέζι, αλλά δεν είναι δική μου, είναι του Νίκου Φίλη. Και είναι μια ερώτηση μεταξύ δημοσιογράφων, διατυπωμένη στην επαγγελματική αργκό: τα μίντια, όταν μιλάμε μεταξύ μας, είναι «μαγαζιά». «Βρίσκω “ΤΑ ΝΕΑ” φανατικά, αλλά δεν έχει σημασία. Είναι μια καλή εφημερίδα» σχολιάζει. Είναι το σχόλιο που μου επιτρέπει να θέσω εγώ ένα ερώτημα στον Νίκο Φίλη. Το ερώτημα απευθύνεται φυσικά στον παλιό δημοσιογράφο. Απευθύνεται όμως και στον πολιτικό που λίγες ημέρες νωρίτερα, στην Κεντρική Επιτροπή του κόμματός του είχε δηλώσει πως ως κυβέρνηση ο ΣΥΡΙΖΑ απέτυχε και στη ρύθμιση του ραδιοτηλεοπτικού τοπίου και στην ΕΡΤ.

Πού την πάτησε λοιπόν το κόμμα του με τα μίντια; «Ο χώρος των μέσων ενημέρωσης ήταν αρρύθμιστος και ήταν μέρος του παλαιού πολιτικού συστήματος που χρεοκόπησε. Ο τρόπος όμως που έγινε αυτή η προσπάθεια αποδείχθηκε λανθασμένη. Η αναγκαία επαναλειτουργία της ΕΡΤ δεν συνδυάστηκε με μέτρα θωράκισης της αξιοπιστίας της. Επειτα, η αδειοδότηση των τηλεοπτικών μέσων οργανώθηκε με έναν τρόπο που δημιούργησε εξαρχής ερωτήματα και αντιφάσεις και επιπλέον οδήγησε στην επιβεβαίωση των παλαιών αφεντικών. Κάποιο από αυτά μάλιστα πήρε δυο άδειες» λέει. Εξαιρεί το Mega, για το οποίο λέει πως έκλεισε «εξαιτίας των θαλασσοδανείων του» αν και αναγνωρίζει πως «υπήρχε μια σύγκρουση». Ο λόγος; «Το κανάλι αυτό ήταν στην αιχμή της μνημονιακής προπαγάνδας». Μνημονιακής προπαγάνδας; Μα τι έλεγε το Mega και όποιος άλλος καταγγέλθηκε ως μνημονιακός που όχι μόνο επιβεβαιώθηκε αλλά και υιοθετήθηκε στο τέλος από την κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ; «Ρωτήστε τους χιλιάδες διαδηλωτές που επέστρεφαν κάθε βράδυ στο σπίτι τους από την πλατεία των αγανακτισμένων και άκουγαν στο δελτίο των 8 τους διάφορους αναλυτές να τους θεωρούν υποκινούμενους και λαϊκιστές που υπονομεύουν την εθνική προσπάθεια».

Επιμένω. Μήπως η σχέση του ΣΥΡΙΖΑ με τα μίντια, όπως και με κάθε τι που καταγγέλθηκε ως «παλιό», διαμορφώθηκε από το σύνθημα «Ή θα μας τελειώσουν ή θα τους τελειώσουμε;». «Το σύνθημα εκείνο ήταν λάθος» απαντάει χωρίς περιστροφές. «Αλλά πρωτοδιατυπώθηκε από τους αντιπάλους μας που θεώρησαν πως η εκλογική εκτίναξη του ΣΥΡΙΖΑ απειλούσε τα παλαιά συμφέροντα. Οι αντίπαλοί μας διαμόρφωσαν ένα πλαίσιο πολιτικού ανταγωνισμού που επέβαλε και σ’ εμάς το “Ή εμείς ή εκείνοι”».

Κρατώ από την απάντηση αυτήν την τελευταία φράση. Είναι αυτή που μου φαίνεται πως περιγράφει έναν διχασμό, άλλοτε χαμηλής έντασης αλλά πολλές φορές σχεδόν τρομακτικό, για τον οποίο ευθύνεται το πολιτικό σύστημα. Την κρατώ ως ένα μικρό δείγμα αυτοκριτικής μαζί με το, επίσης αυτοκριτικό, «λάθος» που χρησιμοποίησε ο Νίκος Φίλης για να χαρακτηρίσει εκείνο το σύνθημα. Η αυτοκριτική όμως δεν είναι ξένη στον άνθρωπο που έχω απέναντί μου. Από τη ρύθμιση των μίντια και την ΕΡΤ έως τη συγκυβέρνηση με τους ΑΝΕΛ, ο Φίλης λειτούργησε πολλές φορές σαν φωνή της συνείδησης της Αριστεράς. Αυτήν και τις ιδέες της υπερασπίζεται πάντα με ευθύτητα. Αλλά με την ίδια ευθύτητα ασκεί κριτική στο κόμμα του. Δεν τον έχει θυμώσει ποτέ; «Φυσικά έχω, αλλά έχω θυμώσει επειδή το αγαπώ» λέει. Και τον λαϊκισμό του; «Αυτό είναι ένα ζήτημα που αφορά όλα τα κόμματα» απαντά. «Και πάντως, συνεχίζει, είναι άλλο ο λαϊκισμός που στρέφεται εναντίον των λαϊκών στρωμάτων – και τέτοιος είναι ο νεοφιλελεύθερος λαϊκισμός – και άλλο ένας λαϊκισμός ο οποίος με αφέλεια πολλές φορές ή και με έναν αναχρονισμό κάποιες άλλες προσπαθεί να υπερασπιστεί τα λαϊκά συμφέροντα και τα συμφέροντα της μεσαίας τάξης». Του ζητώ ένα παράδειγμα αυτού που ο ίδιος ορίζει ως νεοφιλελεύθερο λαϊκισμό. «Η αντίληψη πως καθετί ιδιωτικό είναι εξ ορισμού δυναμικό και ικανό να ανταποκριθεί στις κοινωνικές ανάγκες ενώ καθετί το δημόσιο είναι εξ ορισμού διεφθαρμένο. Αυτός είναι ένας λαϊκισμός επικίνδυνος. Και δυστυχώς πλήττει και την Παιδεία» λέει.

Εχουμε πια μπει στον χώρο που ο Νίκος Φίλης υπηρέτησε από τη θέση του υπουργού. Και η συγκυρία είναι με το μέρος μας: Μόλις μία ώρα νωρίτερα από τη συνάντησή μας, η υπουργός Παιδείας Νίκη Κεραμέως είχε αναγγείλει την ίδρυση μιας ανεξάρτητης αρχής για την ανώτατη εκπαίδευση. Αλλά όπως φαίνεται από την απάντησή του, ο Φίλης δεν χάνει τα αντιπολιτευτικά του αντανακλαστικά ούτε στη διάρκεια ενός εξαιρετικού μεσημεριανού γεύματος. «Αυτά που λέει η κυρία Κεραμέως είναι μια προσπάθεια εκχώρησης αρμοδιοτήτων από τη νομιμοποιημένη κυβέρνηση σε μια επιτροπή τεχνοκρατών. Μόνο που αυτοί οι τεχνοκράτες θα είναι κομματικά έμπιστοι. Αρα κατ’ αρχήν πρόκειται για μια κίνηση στο πλαίσιο του «επιτελικού κράτους», δηλαδή μια αναβίωση του κράτους της Δεξιάς» σχολιάζει.

«…λες και το πανεπιστήμιο είναι πλατεία ή εφορία»

Πώς εξηγεί την υψηλή δημοσκοπική αποδοχή σε αυτό που ο ίδιος χαρακτηρίζει κράτος της Δεξιάς και σε πολιτικές όπως για το άσυλο και τις καταλήψεις; Γίνεται λόγος για αστυνομική καταστολή αλλά οι περισσότεροι πολίτες δεν βλέπουν κανένα πρόβλημα αστυνομοκρατίας. Μήπως τελικά ήταν υπερβολή ακόμη και ο χαρακτηρισμός της πορείας του Πολυτεχνείου ως αντικυβερνητικής; Ο Νίκος Φίλης αναγνωρίζει πως υπάρχει ένα «πρόβλημα δεξιάς ηγεμονίας, προσωρινής όπως αποδεικνύεται από τις κινητοποιήσεις σε πολλές περιοχές του πλανήτη». Η πορεία συνδέεται με τα διαχρονικά αιτήματα της εξέγερσης, συνεχίζει. «Σε κάθε φάση προσλαμβάνει βεβαίως ένα ιδιαίτερο περιεχόμενο αλλά κατά τη γνώμη μου δεν είναι κυρίαρχο το αντικυβερνητικό αν και το εμπεριέχει. Το βασικό μήνυμα απειλείται σήμερα από την πολιτική της ΝΔ. Αυτή η κυβέρνηση καταργεί το άσυλο λες και το πανεπιστήμιο είναι πλατεία ή εφορία».

Η συζήτηση επιστρέφει ξανά και ξανά στην Παιδεία – ο ίδιος εξάλλου είναι τομεάρχης Παιδείας του ΣΥΡΙΖΑ. Του ζητώ όμως να μου μιλήσει για τη θητεία του στο υπουργείο. Για εκείνες που ο ίδιος θα ξεχώριζε ως «καλές στιγμές». Ξεκινά από το γεγονός ότι επί της δικής του υπουργίας βιβλία και καθηγητές έφτασαν για πρώτη φορά στην ώρα τους στα σχολεία έπειτα από χρόνια. Αλλά το μείζον της θητείας του είναι κατά τη γνώμη μου αλλού. Και ο Νίκος Φίλης δεν με απογοητεύει: Στις «καλές στιγμές» συμπεριλαμβάνει και «την προσπάθειά του να αποκαταστήσει τον δημοκρατικό χαρακτήρα του σχολείου ως κοσμικού σχολείου και όχι ως ιδιότυπου κατηχητικού σχολείου».

«Ο Αρχιεπίσκοπος ζήτησε
την κεφαλήν μου επί πίνακι»

Είναι η στιγμή της σύγκρουσης με την Εκκλησία που οδήγησε τελικά στην καρατόμησή του. «Ο προκαθήμενος της Εκκλησίας είχε συμφωνήσει αρχικά στη διαδικασία. Για λόγους που έχουν να κάνουν με τον κομματισμό και τον ιδιότυπο φατριασμό στον χώρο της ιεραρχίας, ο Αρχιεπίσκοπος άλλαξε άποψη  και ζήτησε την κεφαλήν μου επί πίνακι» λέει. Μοιάζει οξύμωρο το γεγονός πως ο υπουργός Παιδείας που πάλεψε μέχρι τελικής σύγκρουσης για το κοσμικό σχολείο είναι κάποιος που διατηρεί μια εμπεδωμένη σχέση με τα ιερά κείμενα της Εκκλησίας.

Αναρωτιέμαι για το βάθος αυτής της σχέσης και τολμώ να τον ρωτήσω εάν είναι βαθιά θρήσκος. Δεν τα καταφέρνω – ή μπορεί και ναι. «Δεν θέλω να διαφημίσω τις πεποιθήσεις μου» λέει αρχικά για να προσθέσει αμέσως: «Αυτό αντίκειται στην ιδιότητά μου ως δημοσίου προσώπου αλλά και στις διδαχές της ίδιας της χριστιανικής θρησκείας. Οι μεγάλοι σταυροί είναι του Φαρισαίου. Ο Τελώνης θρησκευόταν πιο σεμνά. Το ερώτημα ωστόσο είναι εάν αναγνωρίζουμε το δικαίωμα στους ανθρώπους να θρησκεύονται με τον τρόπο που θέλουν, και είναι πολύμορφος, ή και να μη θρησκεύονται. Τόσο απλό είναι».

Δεν υπεκφεύγει, μου λέει. Είναι άλλωστε γνωστό πως διατηρεί από μικρό παιδί μια σχέση με αυτό που λέμε κουλτούρα θεολογίας και θρησκείας, με την ψαλμωδία και την εκκλησιαστική τέχνη, με το μήνυμα αγάπης του Χριστού. «Βλέπω κοινά στοιχεία ανάμεσα σε μια κουλτούρα αλληλεγγύης της Αριστεράς και σε μια θρησκεία αγάπης του χριστιανισμού ή και άλλων θρησκειών» εξηγεί. Μα είναι αυτό ακριβώς που κάνει το ερώτημα πιο επιτακτικό: Πώς γίνεται με μια τέτοια σχέση με την κουλτούρα της Εκκλησίας να συγκρούστηκε όσο κανένας άλλος με την ίδια την Εκκλησία; «Μα αυτό τους φόβισε. Τους φόβισε πως δεν ήμουν ένας αδιάφορος θρησκευτικά άνθρωπος και πως δεν ήθελα να συνεχίσω το παιχνίδι του παλαιοκομματισμού χρησιμοποιώντας την Εκκλησία για ψηφοθηρία υποκλινόμενος τον πολιτικό της ρόλο. Σας θυμίζω την περιπέτεια της αναγραφής του θρησκεύματος στις ταυτότητες, αλλά και πολύ πρόσφατα την προσπάθεια πολλών ιεραρχών να ενδυθούν το ένδυμα του μακεδονομάχου. Αυτό που θέλω εγώ είναι μια Εκκλησία που να απευθύνεται στους πιστούς της κι ένα κράτος που να απευθύνεται στους πολίτες του. Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει προβλήματα με τα οποία επιβάλλεται να ασχοληθεί η Εκκλησία. Ας αφήσει την εξωτερική πολιτική στην κυβέρνηση. Η Εκκλησία έχει από τον ιδρυτή της νόημα και σκοπό που είναι άλλος από αυτόν του πολιτικού κόμματος».

Δεν υπάρχει αμφιβολία, ο θεολογικός Νίκος Φίλης θα είναι πάντα ένας πολύ δύσκολος αντίπαλος για την Ιεραρχία και τους θεολόγους της. «Η αντίθεση στην καύση δεν έχει κανένα θεολογικό υπόβαθρο. Η ψυχή θα πάρει τον δρόμο της, ό,τι πιστεύει ο καθένας. Αλλά το σώμα; Ακούστε τώρα το παράδοξο. Η Εξόδιος Ακολουθία είναι ένα λαμπρό ποίημα ενός μεγάλου ποιητή, του Ιωάννη του Δαμασκηνού. Εκεί υπάρχουν αυτά τα λόγια: “Εγώ ειμί γη και σποδός”. Εγώ ο άνθρωπος είμαι χώμα και τέφρα από το καμένο σώμα μου. Κι αυτόν τον στίχο αρνούνται να ψάλουν οι ιεράρχες σε έναν πιστό που επιλέγει να καεί. Τι να πει κανείς».

Είναι ο ίδιος που οδηγεί τη συζήτηση ξανά στην πολιτική. «Το θέμα της σχέσης Εκκλησίας και Κράτους, μας εισάγει στο θέμα της διασφάλισης των δικαιωμάτων του πολίτη. Η άρνηση της πλειοψηφίας να εντάξει στο αναθεωρημένο Σύνταγμα τη διεύρυνση των δικαιωμάτων αποδεικνύει πως ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι φιλελευθερισμός. Γιατί ο πολιτικός φιλελευθερισμός είχε στον πυρήνα του τα ανθρώπινα και τα ατομικά δικαιώματα». Δεν μπορεί παρά να συμφωνήσει κανείς για τη διεύρυνση των δικαιωμάτων αλλά, ας μου επιτρέψει το λογοπαίγνιο, ο ίδιος συμφωνεί με τη διεύρυνση του κόμματός του έτσι όπως γίνεται; «Ο ΣΥΡΙΖΑ αποτελεί τον έναν από τους δυο πόλους. Η διεύρυνση επομένως είναι αναγκαία και πρέπει να γίνει χωρίς ιδιοκτήτες και ενοικιαστές. Τώρα, ως προς το ιδεολογικοπολιτικό εύρος αυτό κατά τη γνώμη θα πρέπει να εκτείνεται από το προοδευτικό κέντρο, το οποίο αποτελείται από τους πολίτες που έχουν αντινεοφιλελεύθερες, αντιεθνικιστικές και οικολογικές αντιλήψεις, να διατρέχει όλη την Αριστερά και να αγκαλιάζει όλα τα παιδιά της διάχυτης αμφισβήτησης που όμως δεν παίζουν με τη βία». Μα χωρούν στη διεύρυνση υποψήφιοι των ΑΝΕΛ και μακεδονομάχοι που μιλούσαν για εθνική προδοσία; «Η αλήθεια είναι πως δεν χωρούν όλοι σε ένα κόμμα. Ενα κόμμα δεν είναι μια πορεία στον δρόμο. Δεν μπορεί να λειτουργήσει με έναν ανερμάτιστο πολυσυλλεκτισμό. Κατά τ’ άλλα, όποιος αλλάζει απόψεις πρέπει να κάνει δημόσια και ειλικρινή αυτοκριτική».

«Εφημερίδα ανεξάρτητη
από το κόμμα»

Αυτή είναι μπορεί τελικά η πολιτική τέχνη του Νίκου Φίλη, να δίνει διπλωματικές απαντήσεις από τις οποίες όμως δεν λείπουν ποτέ η ευθύτητα και οι αιχμές. Ο Φίλης είναι πολύ προσεκτικός στις διατυπώσεις του και μάλλον αυτό εξηγεί τον πληθυντικό στη συνομιλία μας. Καθώς όμως το γεύμα τελειώνει και η συζήτηση ολοκληρώνεται, περνάμε και πάλι στον ενικό, όπως μου είχε ζητήσει στην αρχή. Ο πολιτικός που μου λέει πως η Αριστερά είναι μια μεγάλη παράταξη ζώντων τε και τεθνεώτων, που μιλάει με λόγιο τρόπο για το εξεγερσιακό πνεύμα, την παρηγοριά και την ελπίδα, την υπέρβαση του καπιταλισμού ως αναθεώρηση καταναλωτικών και παραγωγικών μοντέλων που επιβάλλει πια η κλιματική αλλαγή, γίνεται ξανά δημοσιογράφος. Αλλά τώρα δεν μιλάμε για τα «μαγαζιά» μας με τη συντεχνιακή έννοια. «Θα ήθελα», μου λέει, «να γίνει η “Αυγή” μια εφημερίδα ανεξάρτητη δημοσιογραφικά από το κόμμα. Δεν είναι εύκολο σε μια περίοδο που ο πολιτικός ανταγωνισμός, κάθετος και συχνά διχαστικός, είχε ως αποτέλεσμα την πλήρη κομματικοποίηση του Τύπου». Του λέω πως αυτή είναι μια παλιά παθογένεια από την οποία πρέπει επιτέλους να απαλλαγούμε. «Απολύτως» συμφωνεί.

Αφήνω για το τέλος μια ερώτηση δημοσιογραφικής αδιακρισίας. Πόσο τον επηρέασε η περιπέτεια της υγείας του; «Στη συνείδησή μου υπάρχει ένα π.κ. κι ένα μ.κ. Προ καρκίνου και μετά τον καρκίνο. Πολλές προτεραιότητες, πολλές βεβαιότητες, μια τάση αναβλητικότητας που πολλές φορές μάς διακατέχει διαφοροποιούνται. Γινόμαστε πιο στοχαστικοί. Αλλά παραμένουμε ενεργοί» λέει με την ίδια ευθύτητα. «Το μήνυμά μου προς όλους όσοι αγωνίζονται με τη θεραπεία τους είναι να κρατήσουν την αισιοδοξία, την ελπίδα και το θάρρος τους. Ο καρκίνος δεν είναι πια ανίκητος».