Δημοψηφίσματα

Με μεγάλη πλειοψηφία (254 ναι, 32 όχι, 11 παρών) ψηφίστηκε από την αναθεωρητική Βουλή ο θεσμός της «λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας». Η ευρύτατη συναίνεση στη Βουλή για αυτόν τον νέο θεσμό, μας υποχρεώνει να εξετάσουμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του και να εντοπίσουμε θετικά και αρνητικά σημεία.

Η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία είναι ένα είδος δημοψηφίσματος «από τα κάτω». Ενας ορισμένος αριθμός ψηφοφόρων (στην ελληνική περίπτωση 500.000) δύναται να ζητήσει, με τη συγκέντρωση υπογραφών, να συζητηθεί υποχρεωτικά στο Κοινοβούλιο ένα ερώτημα για πολιτική απόφαση. Συνήθως έχει συμβουλευτική ισχύ και δεν δεσμεύει την πλειοψηφία του Κοινοβουλίου.

Ομως, έχει παρατηρηθεί ότι πολλές φορές το συμβολικό βάρος της λαϊκής πρωτοβουλίας υπερκαλύπτει τον συμβουλευτικό της χαρακτήρα. Κορυφαίο παράδειγμα το δημοψήφισμα στο Ηνωμένο Βασίλειο για το Brexit. Παρότι συμβουλευτικό, δημιούργησε μια περιρρέουσα ατμόσφαιρα δέσμευσης που οδήγησε στο γνωστό αδιέξοδο στο βρετανικό Κοινοβούλιο.

Αναρωτιέμαι τι θα συμβεί στην Ελλάδα εάν ένας αναχρονιστικός φορέας θελήσει να συγκεντρώσει υπογραφές συνδέοντας την υπηκοότητα με τη θρησκεία. Πολύ πιθανό είναι να συγκεντρώσει 2-3 εκατομμύρια υπογραφές και εάν η πλειοψηφία της Βουλής δεν το αποδεχτεί, τότε η ρητορεία για τη «βούληση του λαού» που αγνοείται από το Κοινοβούλιο μπορεί να έχει ανεξέλεγκτες συνέπειες.

Τα ανωτέρω μας εισάγουν σε μια θερμή συζήτηση που διεξάγεται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες για τη σχέση των δημοψηφισμάτων με την αντιπροσωπευτική φιλελεύθερη δημοκρατία. Οι θιασώτες της αμεσοδημοκρατίας, αριστεροί και δεξιοί, θεωρούν ότι τα δημοψηφίσματα είναι πανάκεια. Αντίθετα, έχει πολλές φορές υποστηριχτεί η άποψη ότι τα δημοψηφίσματα καθαυτά, per se, είναι θεμελιωδώς αντίθετα με τον ίδιο τον γενετικό κώδικα της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οι φιλελεύθερες δημοκρατίες θεμελιώθηκαν στην αρχή του διαλόγου και των συμβιβασμών. Τα δημοψηφίσματα βασίζονται στη μανιχαϊστική σύγκρουση της αποδοχής ή της άρνησης. Στο ΝΑΙ και το ΟΧΙ. Οι δημοκρατίες αντιμετωπίζουν πολύπλοκα ζητήματα που δεν επιλύονται με απλουστευτικές διχοτομίες. Οι εξαιρέσεις, (όπως για παράδειγμα το δημοψήφισμα του 1974 για αβασίλευτη ή βασιλευομένη δημοκρατία) μάλλον επιβεβαιώνουν την ισχύ του κανόνα. Υπεύθυνη πολιτική είναι η λήψη αποφάσεων, ακόμα και με πολιτικό κόστος. Το να πετάει κανείς την «καυτή πατάτα» στον λαό, είναι η χειρότερη μορφή λαϊκισμού.

Πρέπει πάντως να επισημάνουμε ότι στη συνταγματική αναθεώρηση υπάρχουν κάποιες ασφαλιστικές δικλίδες. Δεν επιτρέπονται λαϊκές πρωτοβουλίες για δημοσιονομικά θέματα και θέματα εξωτερικής πολιτικής και εθνικής άμυνας. Ο αριθμός τους δεν μπορεί να υπερβαίνει τις δύο ανά κοινοβουλευτική περίοδο. Οι 500.000 υπογραφές είναι ένα εμπόδιο στον ενδεχόμενο ευτελισμό του θεσμού. Ο ΣΥΡΙΖΑ αρχικά επέμενε στις 100.000 υπογραφές αλλά στο τέλος υποχώρησε και υπερψήφισε.

Οπως πολύ εύστοχα παρατηρεί ο Albert Weale στο εξαιρετικό βιβλίο του Η Βούληση του Λαού – Ενας σύγχρονος μύθος, «ακόμα και εάν ισχυριστούμε ότι ένα δημοψήφισμα ad hoc δίνει την εντολή σε μια κυβέρνηση να φέρει εις πέρας τη βούληση του λαού, τι συμβαίνει – κάτι που ισχύει διαρκώς – όταν αλλάζουν οι συνθήκες και λαμβάνουν χώρα από απρόβλεπτα συμβάντα; Σε αντίθεση με τα Κοινοβούλια, ο λαός δεν βρίσκεται σε κυλιόμενη συνεδρία ούτε είναι ανά πάσα ώρα και στιγμή σε μόνιμη επιφυλακή. Η διαπραγμάτευση και ο συμβιβασμός, που βρίσκονται στην καρδιά της καλής νομοθεσίας και πολιτικής, δεν είναι κάτι που μπορεί να επιτελεστούν από τον λαό».

* Ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος είναι εκδότης και συγγραφέας.