Η απαξίωση

Είμαι σίγουρος ότι τα παιδιά χωρισμένων γονιών, εκτός λαμπρών εξαιρέσεων, θα συναισθανθούν περισσότερο την κατάσταση που σκοπεύω να περιγράψω. Από τη μια μέρα στην άλλη – συχνά από τη μια ώρα στην άλλη – καλούνται να λάβουν θέση υπέρ ή κατά της μαμάς, υπέρ ή κατά του μπαμπά, και να απολογηθούν εάν υποπίπτουν στο ολέθριο σφάλμα να τους αγαπούν, να τους εκτιμούν ή και απλώς να τους έχουν ανάγκη εξίσου. Σε αυτόν τον διαχρονικό «Πόλεμο των Ρόουζ», όπως στην ομώνυμη ταινία, δεν υπάρχει περιθώριο για να κρατήσεις ουδέτερη στάση. Φυσικά, ένα παιδί που αρνείται να προδώσει, πέρα από τα συναισθήματά του, και την ίδια του τη νοημοσύνη, δεν μπορεί να μην αναρωτιέται πώς οι γονείς του, αυτοί οι βαμμένοι εχθροί, τα άσπλαχνα καθάρματα, ερωτεύτηκαν κάποτε το ένα το άλλο, παντρεύτηκαν το ένα το άλλο, έζησαν επί χρόνια στο ίδιο σπίτι το ένα με το άλλο και αποφάσισαν – τόσο άφρονες πια; – να συστεγάσουν και να διαιωνίσουν ακόμη και τα γονίδιά τους μέσω των άμοιρων των παιδιών τους.

Επί χιλιετίες οι νικητές εκλάμβαναν τους άμαχους – αυτούς που περιφρονητικά αποκαλούσαν «γυναικόπαιδα» – ως νόμιμα λάφυρα, αλλά πρώτος ο Γιόζεφ Γκέμπελς τόλμησε να εξαλείψει τη διάκριση ανάμεσα σε μάχιμους και άμαχους και να αναπτύξει τη θεωρία περί «ολοκληρωτικού πολέμου»: δεν υπήρχε πλέον «μέτωπο» και «αντίπαλα στρατεύματα», ο εχθρός ήταν ενιαίος κι έπρεπε να αφανιστεί από παντού (φυσικά, εκείνη που πλήρωσε πανάκριβα αυτή τη θεωρία ήταν η ίδια η Γερμανία δοκιμάζοντας στο πετσί της, στις αστικές της περιοχές, τους ανελέητους μαζικούς βομβαρδισμούς των Συμμάχων). Τηρουμένων των αναλογιών, τα σύγχρονα social media μετέφεραν τις εχθροπραξίες από τα πεδία των μαχών στα πληκτρολόγια: έτσι χύνεται πολύ λιγότερο αίμα, αλλά πολύ περισσότερη χολή. Η απαξίωση του «αντιπάλου» πρέπει να είναι πλήρης· να μην αφήνει ανοιχτό κανένα παραθυράκι αμφιβολίας ή συνδιαλλαγής. Ο «αντίπαλος» δεν αρκεί να κάνει λάθος. Πρέπει να είναι σάπιος ως το μεδούλι του, άχθος αρούρης, φορέας ιδεολογικής πανώλης. Ανοίγεις διάλογο μ’ ένα τρωκτικό; Δεν ανοίγεις. Σκέφτεσαι μονάχα πώς θα το εξοντώσεις.

Ανεξάρτητα από την ιδέα που έχουμε για τον εαυτό μας και τις γνώσεις μας, η αλήθεια είναι ότι οι περισσότεροι δεν γνωρίζουμε τίποτε ή σχεδόν τίποτε για τους περισσότερους συμπολίτες μας. «Ενα μυαλό είναι κι αυτό», απολογούμαστε συχνά· «πόσο να το φορτώσουμε με πληροφορίες;». Είναι η άγνοια λοιπόν που μας καθιστά ευάλωτους στην παραπληροφόρηση: εάν δεν ξέρω τίποτε για κάποιον, κάλλιστα μπορώ να αποδεχτώ ως αξιόπιστη την πρώτη πληροφορία για το άτομό του που θα ρίξουν στον άδειο κουμπαρά μου. Γιατί να μην την αποδεχτώ; Μήπως είμαι σε θέση να κρίνω εάν είναι αξιόπιστη ή όχι; Βεβαίως, εάν δεν είμαι ντιπ για ντιπ ανεύθυνος, θα κοστολογήσω την αξιοπιστία της πληροφορίας σε συνάρτηση με την αξιοπιστία εκείνου που μου τη μεταφέρει. Υπό συνθήκες γενικευμένης αναξιοπιστίας η μεταφορά των πληροφοριών εδράζεται σε μια ρητή ή άρρητη σχέση εμπιστοσύνης: πιστεύω αυτό που μου είπες, γιατί πιστεύω σ’ εσένα.

Το περασμένο Σάββατο, στο πλαίσιο μιας ακόμη συντονισμένης εκστρατείας δολοφονίας χαρακτήρων, διάβασα το χολερικό σχόλιο ενός δημοσιογράφου για έναν καταξιωμένο καλλιτέχνη: «λέει πως είναι καλλιτέχνης». Προσέξτε: λέει. Δεν είναι· λέει πως είναι. Ισχυρίζεται, διατείνεται, υποστηρίζει. Ξαφνικά γύρω μας δεν υπάρχουν καταξιωμένοι καλλιτέχνες – καλλιτέχνες καν – αλλά μονάχα εγωπαθή ψώνια που ισχυρίζονται οι ίδιοι ότι είναι καλλιτέχνες: ένας σολιψιστικός εφιάλτης… Και πώς να το αμφισβητήσεις, αφού σου το λέει κάποιος που εξ ορισμού ομιλεί μετά λόγου γνώσεως; Ενας δημοσιογράφος.