Τα επόμενα {LF}(αβέβαια) βήματα

Ομολογουμένως η επιμονή της πολιτικής ηγεσίας της Κυπριακής Δημοκρατίας στην κατεύθυνση της κατάργησης της Κυπριακής Δημοκρατίας έχει κάτι το συγκινητικά παράλογο. Βεβαίως η προϊστορία του κράτους αυτού δεν είναι η πλέον ομαλή και φυσική. Είχε από την αρχή «εγγυητές» και «προστάτες» των οποίων το κύριο μέλημα ήταν η απομάκρυνση – όσο το δυνατόν περισσότερο – των Κυπρίων, του λαού της Κύπρου, από όλα όσα αφορούσαν το μέλλον του. Τη μορφή του κράτους δηλαδή μέσα στην οποία ετούτος ο λαός θα ζούσε.

Δεν ήταν κάτι το πρωτοφανές στις εποχές που ιδρύθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία. Ηταν η εποχή που κατέρρεε ο αποικισμός κάτω από την πίεση και τις επιτυχίες των απελευθερωτικών κινημάτων. Προσπαθώντας να σώσουν ό,τι μπορούσε να σωθεί από τον κυρίαρχο ως τότε ρόλο τους και από τα συμφέροντά τους, οι αποικιοκράτες αρέσκονταν να δημιουργούν σύνθετα, προβληματικά ή και μη βιώσιμα σχήματα σε τρόπο ώστε η δική τους ρυθμιστική παρέμβαση να είναι απαραίτητη στο «ελεύθερο» μέλλον της όποιας αποικίας. Αυτό έγινε και στην Κύπρο.

Οπως συνέβη και σε άλλα δημιουργήματα της ίδιας εποχής, το νέο κράτος αποδείχθηκε εκ κατασκευής προβληματικό και, μετά από πολλές περιπέτειες, οι «εγγυήτριες» δυνάμεις το τραυμάτισαν καίρια το τραγικό εκείνο καλοκαίρι του 1974. Το καθεστώς της Αθήνας, εκφραστής του μετεμφυλιακού πολιτικού συστήματος στην Ελλάδα, οργάνωσε αυτό που ήξερε να οργανώνει: ένα ακροδεξιό πραξικόπημα. Το δε τουρκικό πολιτικό σύστημα οργάνωσε με τη σειρά του μια εισβολή στο νησί. Τίποτε από τα δύο, ας μην ξεχνιόμαστε, δεν θα μπορούσε να συμβεί χωρίς τη διακριτική παρότρυνση του ισχυρού της εποχής: των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής. Η Κυπριακή Δημοκρατία φαινόταν τότε υπερβολικά «ανεξάρτητη» από τη μακρινή Ουάσιγκτον.

Το πραξικόπημα κατέρρευσε κάτω από το βάρος των εξελίξεων. Αφησε ίχνη, δεν άφησε πολιτικά ενεργές συνέπειες. Η εισβολή όμως μεταβλήθηκε σε στρατιωτική κατοχή της μισής σχεδόν Κύπρου (αφαιρώντας το «κυρίαρχο» έδαφος των βρετανικών βάσεων – τη διά συνθήκης κατοχή που επέβαλε ο τρίτος των «εγγυητών). Αυτή η συνέπεια είναι πολιτικά ενεργή, με αποτέλεσμα η Κυπριακή Δημοκρατία να είναι ανάμεσα στα λίγα κράτη του κόσμου που η επικράτειά τους κατέχεται από ξένο στρατό.

Πάει καιρός που το πολιτικό σύστημα στη Λευκωσία – η αντίληψη αυτή δεν περιορίζεται σε ένα μόνο κόμμα – έχει μεταφέρει το ζήτημα σε άλλους ουρανούς. Στην ουσία επιδιώκει μια επανάληψη της ιδρυτικής διαδικασίας του κυπριακού κράτους. Το ανεξήγητο είναι ότι ετούτη την επανεκκίνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας την επιδιώκει με όρους 1960, με όρους μεταποικιακής (ας μου επιτραπεί ο όρος) συγκυρίας. Είναι απολύτως δυσνόητο το πώς μια «Πενταμερής» όπου αποφασιστικό ρόλο θα έχουν οι «εγγυήτριες» δυνάμεις θα δώσει στα 2019 διαφορετικό – ως προς τη σταθερότητά του – κράτος από εκείνο που έδωσε η μεταποικιακή Λωζάννη. Το πιθανότερο είναι ότι θα δημιουργηθεί κάτι το ακριβώς ίδιο: μια «εγγυημένη» σταθερότητα, ένα «μη κράτος» όπως εκείνο το περίπλοκο του Σχεδίου Ανάν.

Επιπλέον οι συσχετισμοί έχουν ριζικά αλλάξει. Από τις «εγγυήτριες» η μία έχει γίνει περιφερειακή δύναμη – που περιφέρει επιδεικτικά τη στρατιωτική της ισχύ. Η άλλη βυθίζεται στο έρεβος της κρίσης και της συνακόλουθης αποσύνθεσης. Και η τρίτη ασχολείται με το Brexit. Είναι τόσο δύσκολο να αντιληφθεί κανείς το ποιος θα υπαγορεύει τους κανόνες και τις επιλογές;

Ο Γιώργος Μαργαρίτης είναι καθηγητής Σύγχρονης Πολιτικής και Κοινωνικής Ιστορίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης