Οσοι αρνούνται να αδιαφορήσουν

Το ταξίδι της Μελπομένης. Είναι 92 χρόνων, τα μαλλιά της είναι πια κάτασπρα, μετακινείται με αναπηρικό καροτσάκι και από τα μάτια της έτρεχαν δάκρυα συγκίνησης όταν συνάντησε, προχθές, για πρώτη φορά έπειτα από 75 χρόνια, τους απογόνους των παιδιών που έσωσε η οικογένειά της από τους ναζί. Μαζί με τις δύο μεγαλύτερες αδελφές της, την Ευθυμία και τη Βηθλεέμ, το γένος Ξανθοπούλου, και μία άλλη οικογένεια, των Αξιόπουλων, η Μελπομένη (μετέπειτα Ντίνα) έκρυβε επί δύο ολόκληρα χρόνια στη Βέροια την οικογένεια Μορντεχάι. «Μας έδωσαν φαγητό, μας έδωσαν φάρμακα, μας έδωσαν προστασία, έπλεναν τα ρούχα μας, όλα». Πέντε άνθρωποι σώθηκαν από τη ναζιστική θηριωδία χάρη σε αυτούς τους «Δικαίους των Εθνών» – έχουν ήδη από καιρό όλοι αναγνωριστεί ως τέτοιοι. «Θα ήθελα να έχω σώσει περισσότερους» είπε η Μελπομένη αγκαλιάζοντας με τη σειρά όλα τα παιδιά και τα εγγόνια της Σάρρας και του Γιοσί μέσα στην Αίθουσα των Ονομάτων του Γιαντ Βασέμ, του μνημείου των θυμάτων του Ολοκαυτώματος. Τελετές όπως αυτή πραγματοποιούνταν άλλοτε τακτικά στο Γιαντ Βασέμ, οι περισσότεροι «Δίκαιοι των Εθνών» ωστόσο – κάπου 27.000 συνολικά, ανάμεσά τους και 355 Ελληνες – έχουν πλέον πεθάνει ή είναι υπερβολικά ηλικιωμένοι ώστε να ταξιδέψουν στο Ισραήλ. «Μπορώ πια να φύγω ήσυχα» δήλωσε η 92χρονη Μελπομένη μετά και την τελευταία αγκαλιά που δέχθηκε.

Το ταξίδι της Ιβέτ. Σε ηλικία 103 χρόνων έφυγε την Κυριακή από τη ζωή η Ιβέτ Λαντί, μια σπουδαία μορφή της γαλλικής Αντίστασης που επέζησε του ναζιστικού στρατοπέδου συγκέντρωσης Ράβενσμπρικ και αφιέρωσε δεκαετίες ζωής στο μοίρασμα της μνήμης, πραγματοποιώντας αναρίθμητες ομιλίες σε γαλλικά αλλά και γερμανικά σχολεία. Βενιαμίν μιας οικογένειας επτά αδελφών, η Ιβέτ ήταν δασκάλα σε ένα μικρό χωριό της Καμπανίας, το Ζιόνζ, όταν κατέλαβαν οι ναζί τη Γαλλία. Σύντομα εντάχθηκε, μαζί με τον αδελφό της, στο αντιστασιακό δίκτυο Possum. Αποστολή της, να φτιάχνει πλαστά έγγραφα για Εβραίους και αιχμαλώτους πολέμου που είχαν αποδράσει. Η Γκεστάπο τη συνέλαβε τον Ιούνιο του 1944, η Ιβέτ έμεινε στο Ράβενσμπρικ κάπου δέκα μήνες. Ο αδελφός της δεν επέστρεψε ποτέ από τα ναζιστικά κολαστήρια, η ίδια απέφευγε για κάποια χρόνια να μιλήσει για αυτά. Από το 1959 και εξής, ωστόσο, με μια μικρή ώθηση από το γαλλικό υπουργείο Παιδείας, άρχισε να συναντάει τους δεκάδες χιλιάδες μαθητές στους οποίους παρέδωσε τελικά ένα πολύτιμο μάθημα για τη ζωή, και τη φρίκη, και την ανάγκη της συμφιλίωσης. Σταμάτησε τις ομιλίες το 2017, νέοι όμως πήγαιναν ακόμα να την επισκεφθούν στον οίκο ευγηρίας όπου ζούσε. «Να αναρωτιέστε πάντα: πού πάμε; Με ποιον; Εμείς τι κάνουμε; Ολοι έχουν ευθύνη, ακόμα και οι νεότεροι» τους έλεγε.

Και ο αγώνας του Μίκαλ. Ο Μίκαλ Μπίλεβιτς είναι ένας αναγνωρισμένος πολωνός ερευνητής, ειδικευμένος στις έρευνες γύρω από τον αντισημιτισμό, την ξενοφοβία και τη ρητορική μίσους – από αυτούς που ενοχλούν την εθνολαϊκιστική κυβέρνηση του PiS, η οποία επιχείρησε πέρυσι να επιβάλει ποινές φυλάκισης έως και τριών ετών για όσους χρησιμοποιούν φράσεις οι οποίες υπονοούν ότι η Πολωνία φέρει ευθύνη για εγκλήματα που διέπραξε η ναζιστική Γερμανία και αναγκάστηκε τελικά, μπροστά στην κατακραυγή, να μετατρέψει το ποινικό αδίκημα που ονειρευόταν σε αστικό. Κοντά δύο χρόνια τώρα από εκείνη την ομιλία που έκανε στο εβραϊκό μουσείο της Βαρσοβίας, το Polin, κατηγορείται ο Μίκαλ Μπίλεβιτς από τη σκληροπυρηνική πολωνική Δεξιά ότι υπονομεύει το καλό όνομα και τη φήμη της χώρας. Κοντά έναν χρόνο τώρα «καθυστερεί» να υπογράψει ο πρόεδρος της Πολωνίας την απονομή τίτλου καθηγητή, της ανώτατης ακαδημαϊκής διάκρισης, στον Μπίλεβιτς, ο οποίος είναι διευθυντής του Κέντρου Μελετών για τις Προκαταλήψεις του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας. Κανονικά, η υπογραφή αυτή δεν είναι παρά μία τυπικότητα, και ο ίδιος ο Μπίλεβιτς θέλει πάντα να πιστεύει πως το θέμα έχει απλώς κολλήσει στη γραφειοκρατία, οι πολυάριθμες επιθέσεις ωστόσο που έχει δεχθεί δημόσια από εθνικιστικούς κύκλους και μέλη του υπερσυντηρητικού κυβερνώντος κόμματος για «αντιπολωνικές» δραστηριότητες κάνουν την καλή του πίστη να φαίνεται κάπως υπεραισιόδοξη.

***

Ο χρόνος είναι αδυσώπητος, οι ζωντανές μνήμες σιγά σιγά σβήνουν. Και οι απανταχού εχθροί της ιστορικής μνήμης, της αλήθειας, του «ποτέ ξανά», εντείνουν το μεθοδικό τους έργο. Ελπίδα υπάρχει βέβαια, πάντα και παντού. Μια Πορεία Σιωπηλής Συγγνώμης προς τους 50.000 Εβραίους της Θεσσαλονίκης, οι οποίοι ήταν απόντες από τους εορτασμούς της απελευθέρωσης της πόλης από τους ναζί, στις 30 Οκτωβρίου του 1944, πραγματοποιήθηκε προχθές στη Θεσσαλονίκη. Και ποιος ξέρει, ίσως κάποια στιγμή, στο μέλλον, να αρχίσει να διδάσκεται σε όλα τα σχολεία εκείνη η συγκλονιστική ομιλία του Γιάννη Μπουτάρη για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, για «μια σκισμένη σελίδα γραμμένη σε μια άγνωστη γραφή, μια αλήθεια που περιμένει πάντα την αποκρυπτογράφησή της».