«Και θα συμπληρωθούμε από την τεχνολογία και θα ξεπεραστούμε»

Στο ηλιόλουστο υπαίθριο καφέ Mama Says στην περιοχή της Καισαριανής οι πρωινοί πελάτες απολαμβάνουν τον καφέ ή τον χυμό τους μένοντας σκυμμένοι πάνω από την οθόνη του τηλεφώνου τους. Σε ένα άλλο τραπέζι κάποιος έχει ανοίξει τον υπολογιστή του και φαίνεται ότι εργάζεται. Η ζωή χωρίς Wi-Fi φαίνεται ολοένα και πιο σπάνια. Κάτι που το επιβεβαιώνουν και ο Γιάννης Σμαραγδάκης και η διδασκαλία του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, όπου ξεκίνησε σπουδές στην επιστήμη των υπολογιστών, πήγε στο Τέξας, όπου ολοκλήρωσε το διδακτορικό του, παρέμεινε για 11 χρόνια ως καθηγητής σε πανεπιστήμια της Αμερικής. Το 2010 επέστρεψε στην Αθήνα, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όπου σήμερα διδάσκει με ειδίκευση σε γλώσσες προγραμματισμού και τεχνολογία λογισμικού. Συγκεκριμένα, τα πιο συστηματικά, δομημένα τμήματα του προγραμματισμού υπολογιστών.

Είναι ο κώδικας η νέα γλώσσα της εποχής μας;

Δεν ξέρω αν θα έλεγα ότι είναι «η νέα γλώσσα της εποχής μας» αλλά σίγουρα η δυνατότητα δομημένης υπολογιστικής σκέψης και έκφρασης είναι πολύ χρήσιμη δεξιότητα, σε πάρα πολλούς τομείς.

Πώς είναι δηλαδή η γλώσσα του κώδικα;

Υπάρχουν πολλές. Κάθε κώδικας έχει γραφτεί σε μία γλώσσα. Οπως λέμε τα αγγλικά, γαλλικά κ.λπ. Οι γλώσσες σε έναν υπολογιστή είναι διαφορετικές στον τρόπο που εκφράζουν κάποια πράγματα. Κάποια γλώσσα δίνει δυνατότητα ώστε να μπορεί κάποιος να τα περιγράψει όλα με πολύ συγκεκριμένα μικρά βήματα. Κάποια άλλη μπορεί να επιτρέπει την παράλειψη ορισμένων βημάτων αλλά να βάζει ορισμένους περιορισμούς. Οπότε υπάρχουν πολλές διαφορετικές γλώσσες υπολογιστή και συνήθως κατηγοριοποιούνται. Συνεχώς βγαίνουν καινούργιες, γιατί κανείς δεν είναι ικανοποιημένος με γλωσσικούς περιορισμούς όταν περνά τη ζωή του στο να προγραμματίζει και θεωρεί ότι αυτό μπορεί να βελτιωθεί. Εμείς ερευνητικά σχεδιάζουμε μηχανισμούς γλωσσών και υλοποίησης κάποιων γλωσσών. Δηλαδή προγράμματα που παίρνουν τον κώδικα αυτών των γλωσσών και τον εκτελούν, τον κάνουν δηλαδή χαμηλότερου επιπέδου κώδικα, ώστε να μπορεί να εκτελεστεί στο μηχάνημα. Αντίστοιχα κάνουμε και κάποια εργαλεία ανάλυσης προγραμμάτων. Δηλαδή προσπαθούμε να γράψουμε προγράμματα που καταλαβαίνουν τι κάνουν άλλα προγράμματα, ώστε να βρουν λάθη και να τα βελτιώσουν.

Επικοινωνείτε με αυτούς τους μηχανισμούς και μεταξύ σας από όλον τον κόσμο χωρίς να έχετε εμπόδιο τη φυσική γλώσσα;

Η φυσική γλώσσα είναι πάντα εμπόδιο. Καθιερωμένη γλώσσα είναι τα αγγλικά και στην αγγλική γλώσσα γίνονται όλες οι δημοσιεύσεις. Η γνώση της είναι απαραίτητη για να προωθήσει κάποιος τις ιδέες του και να τις κάνει κατανοητές στην ειδική κοινότητα. Δεν είναι εύκολο να δουλέψει κανείς σε κορυφαίο επίπεδο χωρίς να γνωρίζει πολύ καλά αυτή τη γλώσσα.

Μπορεί να γίνουν παρανοήσεις και λάθη εξαιτίας των μέτριων αγγλικών που χειρίζεται ένας καλός κατά τα άλλα επιστήμονας;

Ο ίδιος θα καταλάβει αλλά οι άλλοι δεν θα τον καταλαβαίνουν και δεν θα γίνει εύκολη η διάδοση της ιδέας του και του έργου του. Δεν θα μπορεί να έχει την ίδια απήχηση, αφού η βιομηχανία των υπολογιστών είναι αμερικανοκεντρική. Η Ευρώπη, αν και τεχνολογικά ανεπτυγμένη, είναι ακόμη πίσω. Η Κίνα τώρα ξεκινά να αναπτύσσεται επιστημονικά, αλλά δεν έχει φτάσει στο επίπεδο της Αμερικής. Ωστόσο και η Κίνα τελευταία κάνει τρομερές επενδύσεις.

Εχει όμως κλειστή χρήση του Internet.

Πράγματι, δεν υπάρχει ελευθερία λόγου στο Internet στην Κίνα. Λειτουργεί σαφώς με αρκετούς περιορισμούς.

Oλη αυτή η νέα ζωή που συμβαίνει μέσα στο Internet και με τη βοήθεια των υπολογιστών σε κάνει να νιώθεις εκτός γενιάς και εκτός εποχής.

Σαφέστατα. Μα και οι επιστήμονες είναι κυρίως καταναλωτές αυτής της τεχνολογίας. Απλώς μπορεί κάποιος από εμάς να έχει παραπάνω έφεση και να μην τον ξενίζει μια νέα τεχνολογία. Πέρα από τον τομέα μας, στη χρήση της τεχνολογίας αλλάζουν διαρκώς πολλά που δεν είναι δυνατόν να τα γνωρίζουμε όλοι μας.

Τι άλλο μάς περιμένει, από αυτό που έχετε στην έρευνά σας;

Δοκιμαστικά μπορώ να κάνω κάποιες σκέψεις. Αυτή τη στιγμή φαίνεται ότι έρχεται κάποιο είδος τεχνητής νοημοσύνης η οπoία θα μπαίνει όλο και περισσότερο στη ζωή μας. Πράγματα που θεωρούνταν απλησίαστα πριν από δέκα χρόνια, όπως μια μηχανή που θα μας καταλαβαίνει όταν μιλάμε, ή αναγνωρίζει το πρόσωπό μας, αρχίζουν πλέον και γίνονται καθημερινότητα. Σίγουρα αυτές οι καινοτομίες θα φέρουν και κοινωνικές αλλαγές. Σκεφτείτε τι τεράστιες αλλαγές έχει φέρει η τεχνολογία τα προηγούμενα 25 χρόνια. Σε βαθμό που πλέον το Internet επηρεάζει το πώς ξοδεύουμε τον χρόνο μας, τι προσοχή έχει το μυαλό μας, πώς διαμορφώνονται οι απόψεις μας, με ποιους συναναστρεφόμαστε, το τι ειδήσεις λαμβάνουμε και πόσο αυτές είναι φιλτραρισμένες. Τουλάχιστον αντίστοιχα θα μας επηρεάζει και η τεχνητή νοημοσύνη. Η οποία για πολύ καιρό θα είναι σε ισορροπία με τη δική μας, θα είναι ένα εργαλείο. Παραπέρα είναι επιστημονική φαντασία. Δεν ξέρουμε τι θα συμβεί όταν μας ξεπεράσει και αν μας ξεπεράσει.

Οι επιστήμονες ισχυρίζονται ότι η χρήση τεχνητής νοημοσύνης χρειάζεται προσοχή.

Δυστυχώς ή ευτυχώς κάπου προς τα εκεί βαδίζουμε αν επιβιώσουμε ως είδος. Και θα συμπληρωθούμε από την τεχνολογία και θα ξεπεραστούμε.

Είμαστε και μια γενιά που γίνεται βιονική με τις ιατρικές προσαρτήσεις στο σώμα μας για λόγους υγείας;

Θα υπάρξει στενότερη συμβίωση. Αυτό όμως που άμεσα θα δούμε ως κοινωνική αλλαγή εξαιτίας της τεχνητής νοημοσύνης δεν έχει να κάνει με βιονικές προσθήκες και προσαρτήσεις υπολογιστών στον άνθρωπο. Πιστεύω ότι θα έχουμε μεγάλες κοινωνικές αλλαγές από πολύ πιο πεζές τεχνολογίες. Μία από αυτές π.χ. μπορεί να είναι η μετάφραση της γλώσσας. Το να μπορεί κάποιος να καταλάβει μια ξένη γλώσσα χωρίς καμία προσπάθεια χάρη σε μια αυτόματη μετάφραση είναι πολύ ισχυρό. Ακριβώς επειδή δημιουργείται κοινωνική ιεραρχία με τη γνώση και τη χρήση μιας γλώσσας. Στη Νότια Αφρική και στην Ινδία είσαι κοινωνικά σε καλύτερη θέση αν μιλάς αγγλικά. Αυτό θα αλλάξει αν υπάρξει αυτόματη μετάφραση; Θα υποβαθμιστεί ο ρόλος της γλώσσας; Τα παιδιά στην Ελλάδα που πηγαίνουν σε δίγλωσσα σχολεία ή που κάνουν τόση προσπάθεια πηγαίνοντας σε φροντιστήρια για να μάθουν μια δεύτερη γλώσσα, μήπως σε δέκα-είκοσι χρόνια δεν θα έχει κανένα νόημα και θα είναι αναχρονισμός; Δεν το ξέρει κανείς τώρα. Υπάρχουν πιθανότητες όμως να έρθουν κοινωνικές αλλαγές από τέτοιες τεχνολογικές εξελίξεις.

Αν καταφέρει η αυτόματη μετάφραση να διαθέτει όλες τις αποχρώσεις έκφρασης και νοημάτων μιας γλώσσας.

Οταν η αυτόματη μετάφραση θα έχει διαβάσει όλον τον Φόκνερ και τον Χέμινγουεϊ δεν αποκλείεται ό,τι πω εγώ να τα λέει πολύ καλύτερα στα αγγλικά. Αυτό εξηγείται τεχνολογικά από το ότι σε κάποια χρόνια τα τεχνητά νευρωνικά δίκτυα θα είναι πιο πολύπλοκα από αυτά του εγκεφάλου μας και θα έχουν πανίσχυρους αυτόματους τρόπους εκπαίδευσης αλλά και πολύ μεγαλύτερο όγκο δεδομένων. Προς το παρόν σχεδόν δεν μπορεί να διανοηθεί κανείς το πόσο καλύτερη μπορεί να γίνει η αυτόματη μετάφραση. Ιδιαίτερα αν περιορίζει την προσοχή του στο πώς μεταφράζονται τώρα τα ελληνικά. Τα ελληνικά αυτή τη στιγμή είναι γλώσσα περιθωριακή για το Google translate και ό,τι υπάρχει δεν έχει εξειδίκευση μεγάλη. Για γλώσσες με μεγάλο ενδιαφέρον φτιάχνουν τους αλγορίθμους και χρησιμοποιούν και ανθρώπινη εκπαίδευση ώστε να κάνει καλύτερες μεταφράσεις.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν έχει και μια πλευρά που μας θυμίζει τον Δόκτορα Φρανκεστάιν και το παρεξηγημένο τερατώδες δημιούργημά του;

Σαφώς. Οταν συζητάμε ότι μπορεί να ξεπεραστούμε ως είδος και να υπάρχει ένα είδος πιο άξιο για εξέλιξη, υπάρχει αυτή η απειλή. Αλλά είναι λίγο νωρίς να το ξέρουμε. Η τεχνολογία όσο θα εξελίσσεται θα βοηθά περισσότερο τον άνθρωπο και θα βρίσκεται σε ολοένα στενότερη σχέση. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μην είναι ενός είδους. Το ότι μπορεί κάποιος να εξάγει γνώση από παραδείγματα, να διαβάζει κάτι και να το κατανοεί χωρίς εκπαίδευση, αυτό μπορεί να το φτάσει μια μηχανή. Δεν σημαίνει αυτόματα ότι ξεπερνιέται ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος είναι ένας βιολογικός υπολογιστής με αστάθειες από τη φύση του και μπορεί να δίνει εντελώς διαφορετική χροιά σε οτιδήποτε δημιουργεί. Μπορεί ο άνθρωπος να είναι πολύτιμος για οποιαδήποτε επίπεδα νοημοσύνης. Ακόμα και για πιο προχωρημένα επίπεδα από τα δικά μας, για πάντα.

Δηλαδή να τροφοδοτήσει την τεχνητή νοημοσύνη και με συναίσθημα;

Ακριβώς κάτι τέτοιο. Δεν είναι καθόλου σίγουρο τι θα είναι το επόμενο επίπεδο νοημοσύνης. Ισως όχι το να κάνει πολύ γρήγορα υπολογισμούς. Πολλοί που ισχυρίζονται ότι θα υπάρξει επανάσταση – για παράδειγμα ο Κερτσβάιλ – περιγράφουν μια εκθετική πρόοδο όλο και πιο ισχυρής νοημοσύνης: όταν στις 12 τα μεσάνυχτα η μηχανή έγινε εξίσου έξυπνη με τον άνθρωπο, στις 12.01 τον ξεπέρασε μια τάξη μεγέθους, στις 12.02 ο άνθρωπος δεν μπόρεσε να συλλάβει πόσο έξυπνη είναι η μηχανή. Θα ισχύσει κάτι τέτοιο; Δεν είμαι σίγουρος. Μπορεί να υπάρξει ένα επίπεδο νοημοσύνης πάνω από το οποίο να μην μπορεί ένα νοήμον ον να πάρει πολύ μεγαλύτερα οφέλη.

Η μηχανή δηλαδή μπορεί να λύνει κάποια προβλήματα καλύτερα από τον άνθρωπο, αλλά κάποια διαίσθηση να δίνει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και στον άνθρωπο. Δεν μπορούμε δηλαδή να ξέρουμε σε ποιον βαθμό θα ξεπεραστούμε: καθόλου, εν μέρει ή πλήρως; Πάντως η τεχνολογία, όπως έκανε και στο παρελθόν, έτσι και στο μέλλον θα αλλάξει το ανθρώπινο δράμα δραστικά.