Καιροσκοπική ακινησία

Η βία που εκφράζεται με κάθε ευκαιρία, ιδίως στα social media, η διασπορά της λιντσαριστικής κουλτούρας, δείχνει ότι ο καθένας κινδυνεύει στον ιστό του κοινωνικού μίσους. Δεν υπάρχουν ασφαλείς και προφυλαγμένες ζώνες. Οι τιμωρητικές εκφράσεις δείχνουν ότι η επιθετικότητα προηγείται της αιτίας της. Προσφάτως αυτά που γράφτηκαν με αφορμή την περφόρμανς των κοριτσιών στην παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου, με πρώτη την απίστευτη δήλωση του δημάρχου της Νέας Φιλαδέλφειας («γελοία υποκείμενα» κ.λπ.), είναι το υπόδειγμα της μηδενικής ανοχής στη διαφορά. Οχι στη διαφορετική άποψη, αλλά στη διαφορά. Θεωρείται χαώδης κάθε απόκλιση από μια εντελώς εγωπαθή «κανονικότητα», από μια απολύτως εξατομικευμένη έννοια της «αρτιμέλειας». Ωσάν ο καθένας να πασχίζει να νομιμοποιηθεί μέσα σε μια ακόμα πιο αναχρονιστική νομιμοφάνεια, να αγωνίζεται σε ένα οχλοκρατικό ρεύμα «αγανακτισμένων» πολιτών. Σαν να πρέπει να ταϊστεί η πυρά μιας απόλυτης μισαλλοδοξίας, όπως ακριβώς σαρκάζουν με την καταδίκη της «μάγισσας» στην ταινία «Αδελφάτο των ιπποτών της ελεεινής τραπέζης» οι Monty Python.

Εχω γράψει πολλές φορές για τα πολιτιστικά «υστερόγραφα» της κρίσης, για τη βία που ακολουθεί την οικονομική και συμβολική κατάπτωση. Και επιμένω ότι αυτό είναι το διαρκέστερο κληροδότημα όχι μόνο της διαχείρισης του πλούτου και της χρεοκοπίας, αλλά του λόγου που άνθησε πάνω στις δύο εκδοχές ναρκισσιστικού «θριάμβου»: του θριάμβου της άεργης απόλαυσης που προηγήθηκε και της εγωμανούς κατάπτωσης που ακολούθησε. Ολική έκλυση βίας. Ο νεοσυντηρητισμός και ο νεοπουριτανισμός που μαζί με μια εξαχρείωση του δημόσιου λόγου και των δημόσιων θεαμάτων, της δυσφήμησης των γυναικών, των τηλεπαιγνίων κ.λπ. συστήνουν την τερατώδη υποκρισία. Ανάγκες συμβολικών «φόνων», κατίσχυσης, εξαφάνισης του «άλλου».

Ο Γκέρχαρντ Ρίχτερ (μη χαμηλώνεις το βλέμμα) υπήρξε κορυφαίος καθεστωτικός ζωγράφος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού στην Ανατολική Γερμανία και από το 1961 που πέρασε στη Δυτική Γερμανία έγινε κορυφαίος «φωτοαναπαραστατικός», αφού διέσχισε τις επιτακτικές περιπέτειες της εννοιολογικής τέχνης. Απέναντι στην «οπισθοδρομική» σοσιαλιστική Ανατολή, η καπιταλιστική Δύση έπρεπε να αντιτάξει κάτι πιο «ουάου»: μια εκβιαστική και αυτοεκβιαζόμενη πρωτοπορία. Ο Ρίχτερ μπόρεσε με ευλυγισία να προσαρμοστεί σε όλες τις επιταγές. Σοσιαλιστικό ρεαλισμό, conceptual art, φωτορεαλισμό, ό,τι χρειαζόταν για να ζήσει και επιζήσει. Στην ακαδημία του Ντύσελντορφ «διδάσκονταν» αφηρημένη τέχνη, εννοιολογική τέχνη, περφόρμανς κ.λπ. Θυμίζω τα ρεύματα αμφισβήτησης κάθε σταθεράς, τη δεκαετία του ’60, με προεξάρχοντες τους «καταστασιακούς» του αριστερού Γκι Ντεμπόρ, τους λετριστές και άλλους. Οι παραστάσεις περφόρμανς είναι απολύτως ανεκτές από το «σύστημα», αφού αποτέλεσαν κεντρικό εκφραστικό εργαλείο στη σύγχρονη τέχνη, ενίοτε χρηματοδοτημένο από κυβερνήσεις.

Η ένταξη μιας εκφραστικής μορφής στο «σύστημα» σημαίνει την κατηγοριοποίησή της. «Σου διαθέτω συγκεκριμένο χώρο όπου μπορείς να εκφράσεις τη συστημική αμφισβήτηση». Μια μπιενάλε, μια μεγάλη διοργάνωση, εκθέσεις. Εξημέρωση της απείθειας.

Η περίπτωση του Ρίχτερ μάς αποκαλύπτει την αιλουροειδή ικανότητα του καλλιτέχνη να χωράει σε όλα τα κελύφη, αλλά και του συστήματος να τα μετακινεί παραγγέλλοντας νέους «ενοίκους». Ο καιροσκοπικός αρχαϊσμός που έχει αναδυθεί στην κοινωνία μας σε ποια ακριβώς εμμένεια αντιστοιχεί;