«Με αυτή την εικόνα ανασαίνω ακόμη»

Από τη Φιλιώ Χαϊδεμένου, στη Σάρα (από τη «Θυσία του Αβραάμ») και τώρα στη Ρόουζ (στο ομώνυμο έργο του Μάρτιν Σέρμαν, που ανεβαίνει στο Γυάλινο Θέατρο). Υπάρχουν υπόγειες διαδρομές που ο ένας ρόλος βρίσκει τον άλλο.

Η έννοια της θυσίας δεν είναι άμεση στη Ρόουζ. Τα γεγονότα έρχονται στη ζωή της εντελώς απροσδόκητα. Η Σάρα, από την άλλη μεριά, έχει εμπλακεί σε μια θυσία κατ’ εντολή του Θεού, στην οποία όμως αντιστέκεται – σε αντίθεση με τον Αβραάμ που είναι τυφλό όργανο της θεϊκής εντολής. Η Ρόουζ είναι μια εβραία γυναίκα η οποία γεννήθηκε σε μια εβραϊκή συνοικία της Ουκρανίας 20 χρόνια μετά την ανατολή του 20ού αιώνα. Στην ανατολή του 21ου αιώνα, όταν πια είναι 80 ετών, με την αφορμή ενός συνταρακτικού γεγονότος μέσα στα πολλά που αντιμετώπισε σε όλη αυτή τη διαδρομή της ζωής της, θυμάται και αφηγείται όλη της την ιστορία.

Τι σας συγκίνησε;

Η επιθυμία της να ζήσει! Ξεκίνησε από ένα μικρό χωριό, πήγε σε μια μεγάλη πόλη, τη Βαρσοβία, για να αναζητήσει ένα καλύτερο μέλλον, και εκεί τη βρίσκει ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Μετά την εισβολή των Ναζί στην Πολωνία μπαίνει στο διαβόητο γκέτο της Βαρσοβίας. Η Ρόουζ είναι ένα από τα εκατομμύρια των θυμάτων της ναζιστικής θηριωδίας. Τα γεγονότα της ζωής της έρχονταν το ένα πίσω από το άλλο σχεδόν απροσδόκητα. Ενώ είχε μια όμορφη και ευτυχισμένη ζωή, ερωτευόταν, έκανε παιδιά, ξαφνικά έπεφτε σε μια τεράστια δυστυχία, σε απώλειες προσώπων και με τη ζωή της να βρίσκεται σε έναν διαρκή κίνδυνο.

Είναι πιο κοντά στη ζωή της Φιλιώς Χαϊδεμένου.

Βέβαια, διότι κι εκείνη πέρασε διά πυρός και σιδήρου. Από τα δεινά του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, της Μικρασιατικής Καταστροφής και του Β’ Παγκοσμίου. Το κυρίαρχο χαρακτηριστικό της ήταν η θέλησή της να αντεπεξέρχεται και να προσπερνάει τα εμπόδιά της. Αλλά και η Ρόουζ μέσα από τις περιπέτειές της δυνάμωσε τον χαρακτήρα της, ατσάλωσε την ύπαρξή της. Κατάφερε να ζήσει μέχρι τα 80 της. Πολλές φορές οι άνθρωποι μέσα από τις περιπέτειές τους, από τα πολλά δεινά, καταφέρνουν και δυναμώνουν ως άτομα για να τα φέρουν εις πέρας. Αυτό είναι που χαρακτηρίζει τη Ρόουζ: η δύναμη. Ολα τα δυστυχή περιστατικά της τα εξόρκιζε με ένα απίστευτο χιούμορ.

Και η δική σας ζωή δεν ήταν εύκολη.

Οχι, αλλά δεν είχα τόσο βαρύ φορτίο όσο των ηρωίδων. Κι εγώ είμαι γέννημα του Β’ Παγκοσμίου. Εχω τραυματικές μνήμες από τον Εμφύλιο, όπως είχε η Ρόουζ στα παιδικά της χρόνια. Στον Εμφύλιο οι θάνατοι των συνομηλίκων μου, μικρών παιδιών δηλαδή, με έκαναν να έρθω αντιμέτωπη με τον θάνατο από τρυφερή ηλικία. Πέθαιναν είτε από φυματίωση, που θέριζε τότε, είτε από πείνα ή μαθαίναμε για παλικάρια που χάνονταν σε μάχες, σε συμπλοκές κ.λπ. Δεν μπορούσα να επεξεργαστώ τα γεγονότα, αλλά πονούσα όταν έβλεπα να φεύγουν οι φίλες μου, τα γειτονόπουλά μου. Εχουν μείνει ανεξίτηλες οι εικόνες με μαυροφορεμένες μητέρες που πενθούσαν τον γιο τους ή νιόπαντρες κοπελιές που είχαν χάσει τους συζύγους τους. Με το πέρασμα του χρόνου κατάλαβα τι σημαίνει πόλεμος. Το πιο πρόσφατο ανελέητα επώδυνο είναι η τουρκική εισβολή στην Κύπρο και το βίωσα τραγικά αλλά ως έναν βαθμό.

Τι εννοείτε;

Εισέβαλαν οι Τούρκοι, φύγαμε από τα σπίτια μας, φοβηθήκαμε, κρυφτήκαμε, τρέξαμε, περάσαμε μέρες αγωνίας και τρόμου, αλλά τουλάχιστον βγήκαμε αλώβητοι ως οικογένεια και δεν είχαμε απώλειες. Το τραγικό βεβαίως σε έναν πόλεμο είναι να χάνεις τους ανθρώπους σου. Να σκοτώνονται στο μέτωπο οι άμαχοι. Μπορώ να κάνω τους συσχετισμούς με τη ζωή της Ρόουζ. Ημουν μέσα σε αυτόν τον πόλεμο με έναν σύζυγο (σ.σ.: Στέλιος Καυκαρίδης) ο οποίος έφυγε για να πολεμήσει. Για μέρες πολλές δεν γνώριζα πού βρίσκεται, αν σκοτώθηκε ή αν θα γυρίσει κάποια στιγμή. Είχα δυο μωρά στο σπίτι και περίμενα. Παρ’ όλα αυτά θεωρώ τον εαυτό μου πολύ τυχερό. Πολλοί δικοί μου, φίλοι, συγγενείς, συνάδελφοι, γείτονες, είτε σκοτώθηκαν είτε είναι ακόμη αγνοούμενοι. Και αυτή η αγωνία είναι αδυσώπητη.

Αυτές οι περιπέτειες της ζωής σας πώς σας διαμόρφωσαν;

Ολοι έχουμε βρεθεί λίγο ως πολύ με τις συνέπειες του πολέμου. Ακόμα και σήμερα βλέπουμε τις μετακινήσεις των λαών, τους πρόσφυγες, τον ξεριζωμό των λαών που φτάνουν εδώ. Το βλέμμα σου στον κόσμο δεν μπορεί να είναι το ίδιο. Η φυγή του άντρα μου στον πόλεμο ήταν ένα σοκ που θα θυμάμαι. Κυρίως γιατί ξέραμε ότι πάνε να πολεμήσουν επί ματαίω. Γνωρίζαμε ότι η ήττα τους ήταν προδιαγεγραμμένη. Αλλά δεν θέλω να σταθώ σε αυτό. Εκείνο που έχω καταγράψει στη μνήμη μου ως σταθερά για την περαιτέρω ζωή μου είναι η μέρα που τον είδα ξανά μπροστά μου όταν επέστρεψε.

Τι θυμάστε;

Τα παιδιά έπαιζαν μέσα στο πάρκο τους κι εγώ καθισμένη στην πολυθρόνα, ούτε που θυμάμαι πόσες ώρες, μεταξύ πραγματικότητας και ύπνωσης, πάνω από το τηλέφωνο. Κάποια στιγμή το τηλέφωνο χτύπησε. Σήκωσα το ακουστικό τρέμοντας για το τι θα ακούσω. Οταν διανύεις μια τέτοια περίοδο πολέμου, δεν απαντάς εύκολα. Ακούω μια φωνή να μου λέει «Κυρία Δέσποινα; Μου είπε ο άντρας σου να πάρεις τον αδελφό του τον Βλαδίμηρο και να πάτε στο τάδε σημείο, στη Λευκωσία». Ο Στέλιος βρισκόταν ανάμεσα στους στρατιώτες που επέστρεψαν από την Κερύνεια στις ελεύθερες περιοχές με τα πόδια, τρέχοντας για να γλιτώσουν γιατί είχαν εγκαταλειφθεί από τους πάντες. Ο άντρας μου είδε ένα βαν να έρχεται από μακριά, έτρεξε και το σταμάτησε. Πάνω στη σκόνη του καπό έγραψε με το δάχτυλό του το τηλέφωνο του σπιτιού μας. Παρακάλεσε έναν από τους επιβαίνοντες να με ειδοποιήσει όταν φτάσει στη Λευκωσία, για να πάμε με τον αδελφό του να τον πάρουμε. Ο άνθρωπος αυτός ήταν άγγελος εξ ουρανού.

Φυσικά τρέξατε αμέσως.

Βέβαια. Αύγουστος μήνας, ξεραΐλα τριγύρω. Πήρα μαζί τα παιδιά μου. Θυμάμαι, είχα φορέσει στον γιο μου, ο οποίος ήταν τότε έξι ετών, ένα κόκκινο παντελονάκι. Οταν κατεβήκαμε από το αυτοκίνητο, είδαμε στο βάθος πολλούς στρατιώτες μαζεμένους. Ο γιος μου έτρεχε προς τους στρατιώτες και φώναζε «μπαμπά». Ο άντρας μου ξεχώρισε το παιδί και κατευθύνθηκε προς το μέρος του. Είδα αυτή την εικόνα μπροστά μου σαν ένα ποίημα. Ο Στέλιος άρπαξε το παιδί με λαχτάρα και το στριφογυρνούσε στον αέρα. Αυτή η σκηνή με κάνει να ανασαίνω και μου υπενθυμίζει πόσο τυχερή ήμουν. Οχι μόνο εγώ αλλά όλη η οικογένειά μας. Βλέπω τώρα τον γιο μου που έχει το δικό του παιδί.

Ηταν δύσκολο να προχωρήσετε;

Η ζωή συνεχίστηκε. Αρχισε πάλι και η καλλιτεχνική δραστηριότητα. Εργάστηκα στο Κρατικό Θέατρο της Κύπρου, μετά κάναμε με τον άντρα μου τη δική μας σκηνή. Φυσικά εκείνες οι εικόνες δεν είναι εύκολο να σβήσουν. Η διαδρομή της ζωής σου περνάει – ιδιαίτερα στη δική μας τέχνη – σε αυτό που εκφράζεις. Εγώ, ας πούμε, μελετώντας τη Ρόουζ και ωριμάζοντας ως χαρακτήρας κάνω κάποιους παραλληλισμούς. Δεν βάζεις στοιχεία δικά σου. Ψάχνεις να βρεις εκείνα που θα ζωντανέψεις σκηνικά από τον χαρακτήρα που θα ερμηνεύσεις.

Ποιος ρόλος σάς έχει δυσκολέψει;

Το κύριο μέλημα είναι να εντοπίσεις τον χαρακτήρα και τη σχέση του με τους άλλους ήρωες με τους οποίους συνομιλεί και συμβιώνει επί σκηνής. Το έργο που παίζω τώρα είναι ένας μονόλογος και είμαι ακάλυπτη εντελώς. Εγώ, ο ρόλος και οι θεατές απέναντί μου. Αυτό το κάνει πιο ζόρικο. Αποτείνομαι ευθέως στο κοινό, πράγμα που ανεβάζει τον βαθμό δυσκολίας. Απαιτεί απόλυτη συγκέντρωση για να έχεις τη ροή του κειμένου. Είναι πολύ μεγάλος μονόλογος και ο μηχανισμός της μνήμης πρέπει να είναι σε πλήρη ετοιμότητα και το μυαλό σε απόλυτη διαύγεια για να θυμάται τα λόγια τα οποία υποχρεούται να εμπεδώσει.

Υπάρχουν λέξεις που κομπιάζετε όταν τις λέτε;

Ο πόλεμος. Είναι μια λέξη που περιλαμβάνει τόσες άλλες επώδυνες: θάνατος, νεκρός, πληγωμένος, ορφάνια, διωγμός, προσφυγιά.

Αλλαξαν οι προτεραιότητές σας ύστερα από τόσες πολύτιμες εμπειρίες;

Οταν περάσεις αυτού του είδους τις δοκιμασίες στη ζωή σου, καταλαβαίνεις ή συνειδητοποιείς και επιβεβαιώνεις ότι η ζωή είναι δώρο. Πρέπει να το δεχόμαστε με χαρά και να το συντηρούμε με χαμόγελο και αισιοδοξία.