Η δίκη του δικαστή

Τον Οκτώβριο του 1974 προβλήθηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες «Η δίκη των δικαστών», σε σενάριο και σκηνοθεσία του αείμνηστου Πάνου Γλυκοφρύδη. Η ταινία αναφερόταν στην άρνηση (και τις παρεπόμενες συνέπειες) των δικαστών Αναστάσιου Πολυζωίδη και Γεώργιου Τερτσέτη να βάλουν τις υπογραφές τους το 1834 κάτω από τη θανατική καταδίκη των Κολοκοτρώνη – Πλαπούτα (μια εκτενή αναφορά στη δίκη και στο κλίμα της εποχής – πολύ διαφορετικό από εκείνο που διαμορφώθηκε τις επόμενες δεκαετίες – μπορείτε να βρείτε στο βιβλίο της Ελισσάβετ Τσακανίκα «Αγωνιστές του 1821 μετά την Επανάσταση», που παρουσιάσαμε εδώ πρόσφατα). Η ταινία του Γλυκοφρύδη εστίαζε κυρίως στο πρόσωπο του Πολυζωίδη, που τον ερμήνευε ο Νίκος Κούρκουλος. Ολοι όσοι είχαν ανέβει στην έδρα σ’ εκείνη τη δίκη διακρίνονταν για την εμπάθειά τους προς το πρόσωπο του Κολοκοτρώνη, αλλά ειδικά ο Πολυζωίδης ήταν… υπεράνω πάσης υποψίας: φανατικός αντικαποδιστριακός (κυνηγημένος από τον κυβερνήτη, με απηνείς διώξεις εναντίον του) έπαιρνε σβάρνα με τη βιτριολική του πένα και τους Κολοκοτρωναίους που, πιστοί στον Καποδίστρια, είχαν αποπειραθεί μέχρι και να τον δολοφονήσουν. Ως εκ τούτου, ο Πολυζωίδης ήταν και ο τελευταίος που θα υποψιάζονταν οι βαυαροί αντιβασιλείς του ανήλικου ακόμη Οθωνα ότι θα απειθαρχήσει στις ειλημμένες τους αποφάσεις. Να όμως που τους τη φύλαγε έκπληξη.

Εκτοτε, ήταν αναρίθμητες οι φορές που σημειώθηκαν κομψές, λιγότερο κομψές ή κι εντελώς άκομψες παρεμβάσεις της εκτελεστικής εξουσίας στην άσκηση της δικαστικής. Τόσο προδικτατορικά, όσο και (κυρίως) μεταδικτατορικά, οπότε και ο χώρος των δικαστών – όπως όλοι οι χώροι άλλωστε – εκτέθηκε περισσότερο στα φώτα της δημοσιότητας, ακούμε για τραγελαφικές δικαστικές αποφάσεις που, όταν δεν είναι απότοκες στυγνής οικονομικής συναλλαγής, εξυπηρετούν υψηλές ή όχι – και – τόσο υψηλές πολιτικές σκοπιμότητες. Οι μαρτυρίες εκ μέρους των δικαστών δίνονται με το σταγονόμετρο και αποσκοπούν συνήθως στην αυτοδικαίωση του δικαστή που τις υπογράφει (χαρακτηριστικό παράδειγμα ανάλογης μαρτυρίας, που επιχειρεί μάλιστα να μας προϊδεάσει ήδη από τον τίτλο της, είναι το βιβλίο του Παρμενίωνα Τζίφρα «Η αθωωτική μου ψήφος για τον Ανδρέα Γ. Παπανδρέου», εκδόσεις Λιβάνη, 2000). Από αυτή τη σκοπιά, το εγχείρημα του Θανάση Διαμαντόπουλου, υπό τη λεοντή μυθιστορήματος, που κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες – «Ο δικαστής», εκδόσεις Μεταίχμιο, 2019 – αποκτάει ξεχωριστό κι εξόχως αποκαλυπτικό ενδιαφέρον.

Ο Θανάσης Διαμαντόπουλος ομιλεί μετά λόγου γνώσεως. Καθηγητής στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Παντείου Πανεπιστημίου και πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Δημόσιας Διοίκησης, έχει καταθέσει πλούσιο θεωρητικό έργο – κυρίως γύρω από το συνταγματικό δίκαιο και την ιστορία του τόπου μας – ενώ το λογοτεχνικό του αντίστοιχο αριθμεί μόλις τρεις τίτλους. Στον «Δικαστή» ακολουθεί μια μακρά λογοτεχνική παράδοση, όπου πραγματικά πρόσωπα και πραγματικές καταστάσεις συμπλέκονται αξεδιάλυτα με φανταστικά πρόσωπα και φανταστικές καταστάσεις (ακόμη και ο ίδιος ο Διαμαντόπουλος κάνει ένα χαριτωμένο cameo πέρασμα – θα λέγαμε στο σινεμά – μετά τη μέση του βιβλίου) και δίνεται έτσι η ευκαιρία στον αφηγητή να προχωρήσει σε διακεκαυμένες ζώνες και να συλήσει άβατα, διαφορετικά απροσπέλαστα. Εξυπακούεται πως, όσοι γνωρίζουν πρόσωπα και καταστάσεις, θα απολαύσουν διπλά τα τεκταινόμενα στο μυθιστόρημα. Ωστόσο, ο Διαμαντόπουλος έχει φροντίσει ώστε το κείμενο να παρέχει όλες τις απαιτούμενες πληροφορίες για την κατανόηση της πλοκής. Κανένας αναγνώστης, όσο ανενημέρωτος, δεν θα χρειαστεί «λυσάρι».

Η ιδιομορφία – αλλά και ο λόγος που διαπερνά το κείμενο μια ιδιαίτερη σπιρτάδα, ένα διαρκές κέντρισμα στην περιέργεια του αναγνώστη – έγκειται στο γεγονός ότι ο κεντρικός ήρωας του Διαμαντόπουλου είναι εμφανισιακά αποκρουστικός και ιδιοσυγκρασιακά αντιπαθέστατος. Δύσκολα θα βρεθεί αναγνώστης να συμμεριστεί τα κίνητρά του (ενίοτε κατάφωρα ιδιοτελή) ή τις απόψεις του (συνήθως τόσο κόντρα στις απόψεις της κοινής γνώμης). Ο υπέργηρος συνταξιούχος αρεοπαγίτης Αγις-Αγησίλαος Αγιοπετρίτης, αυτός ο εκκεντρικός δύσμορφος συντηρητικός – στα όρια του φιλοχουντισμού – μάς φέρνει σε άβολη θέση όποτε αποκαλύπτει δυσάρεστες «αλήθειες», εκ διαμέτρου αντίθετες προς τα υποτιθέμενα τελεσίδικα «ιστορικά δεδικασμένα», τις συλλογικές φαντασιώσεις που συν τω χρόνω κυριάρχησαν επί της πραγματικότητας. «Ολοι γράφουν, λόγου χάριν», αφηγείται ο Αγιοπετρίτης για το αλβανικό Επος του ’40, «για τον ενθουσιασμό και τον σχεδόν πανηγυρικό τόνο με τον οποίο οι γονείς αποχαιρετούσαν τα παιδιά τους, για τους νέους που με το χαμόγελο στα χείλη και τη σφιγμένη γροθιά έφευγαν για το μέτωπο, με μια υπόσχεση θριάμβου στα μάτια. Κανένας όμως δεν αναφέρει, αντιθέτως οι πάντες παρασιωπούν, τις χιλιάδες μπαταριές και τους αναρίθμητους πυροβολισμούς ενθουσιασμού στον αέρα με τους οποίους οι φαντάροι γιόρτασαν τη χαρμόσυνη είδηση της υπογραφής της πράξης ανακωχής από τον Τσολάκογλου». Αντέχει άραγε η κοινή γνώμη τόσο ισχυρή δόση «αλήθειας»; Οταν είσαι ενενήντα τεσσάρων χρόνων, έτοιμος να αναχωρήσεις προς τους επουράνιους λειμώνες, και – καθώς προχωράμε στην ανάγνωση της αφήγησής σου – αντιλαμβανόμαστε ότι οι προθέσεις σου δεν περιορίζονται στην «αποκατάσταση» της ιστορικής πραγματικότητας (τουναντίον, σχετίζονται με το πιο ζοφερό μυστικό σου), κατανοούμε και γιατί δεν δίνεις δεκάρα τσακιστή για τις «αντοχές» της κοινής γνώμης.

Στις επτά δεκαετίες που καλύπτει το μυθιστόρημα του Διαμαντόπουλου, στην πλειονότητά τους μισαλλόδοξες κι αιματοβαμμένες, δεν είναι λίγες οι επίμαχες δικαστικές υποθέσεις που περνούν κάτω από το μικροσκόπιο του Αγιοπετρίτη: τα εμφυλιακά και τα μετεμφυλιακά στρατοδικεία,  η υπόθεση Μέρτεν, του διαβόητου ναζιστή εγκληματία πολέμου, η εκτέλεση του Παγκρατίδη, του Δράκου (;) του Σέιχ Σου, η δίκη των βασανιστών της δικτατορίας, το σκάνδαλο Κοσκωτά και η απαλλαγή του Ανδρέα Παπανδρέου κ.ο.κ. Σχεδόν πάντα ο Διαμαντόπουλος – κατ’ επέκτασιν η μυθιστορηματική persona του Αγιοπετρίτη – επιλέγει μια αναπάντεχη οπτική γωνία και σχεδόν πάντα καταλήγει σε ένα απροσδόκητο συμπέρασμα. Τι απόφαση πρέπει να πάρεις όταν, από τη μια μεριά της ζυγαριάς βρίσκεται το οικονομικό/εθνικό συμφέρον της πατρίδας σου και από την άλλη η απονομή δικαιοσύνης, οι οιμωγές των θυμάτων που ζητούν δικαίωση; Πώς αντιδράς σε μια απόπειρα δωροδοκίας για την απόφασή σου, ιδίως εάν η φύση σε έχει καταδικάσει σε ισόβια αιχμαλωσία μέσα σε ένα δύσμορφο και δυσώδες κορμί, εάν πικρά γνωρίζεις ότι για σένα δεν θα υπάρξει άλλη σαρκική ηδονή εκτός από εκείνην που θα εκμαιεύσεις με τη συμπόνια, την πληρωμή ή τον εκβιασμό; Μπορείς να καταδικάσεις κάποιον που μεγάλωσες σαν παιδί σου, ιδίως εάν στην πορεία δεν απέκτησες δικά σου παιδιά (ούτε και πρόκειται πλέον να αποκτήσεις), ακόμη και όταν το κατηγορητήριο δεν επιδέχεται αμφισβήτησης; Από πού αντλείς το δικαίωμα να δικάζεις και ποιος θα δικάσει εσένα; Ο Διαμαντόπουλος «εξατομικεύει» κι «ενσαρκώνει» καθένα από αυτά τα θεωρητικά ερωτήματα. Το πιο σημαντικό; Καμία απάντησή του δεν μυρίζει πολιτική κορεκτίλα.