«Ο χειρότερος κριτικός μου είμαι εγώ, δεν μου αρέσει σχεδόν τίποτα»

Τα βλέμματα των περαστικών καρφώνονταν πάνω του, χωρίς να δείχνει ότι ενοχλείται. Οι πιο αποφασισμένοι τον σταματούσαν για να τον χαιρετήσουν διακόπτοντας την ξενάγηση στην πόλη που τον δέχθηκε με ενθουσιασμό. Η σχέση του Θοδωρή Κουρεντζή με το Ζάλτσμπουργκ είναι κυτταρική, σκέφτομαι την ώρα που μου έδειχνε τα κτίρια – σύμβολα της πόλης: το σπίτι του Μότσαρτ, του Κάραγιαν, του Σούμπερτ και φυσικά του Γκέογκ Τρακλ, του αγαπημένου του ποιητή. Μικρές ιστορίες που βαραίνουν τη μυθολογία του τόπου, ο οποίος είναι συνυφασμένος με τη μουσική, συνοδεύουν την περιήγηση εκείνο το μεσημέρι που η θερμοκρασία είχε ξεφύγει από τους 32 βαθμούς Κελσίου. Στην αφήγησή του είχε ενσωματώσει, μέχρι να φτάσουμε στο εστιατόριο του Ζάχερ, μικρά στιγμιότυπα από την Ελλάδα, τα πρόσωπα που τον ενέπνευσαν και όλα όσα τον διαμόρφωσαν. Ο Σαχτούρης, για παράδειγμα, ο οποίος ήταν από τους μεγάλους θαυμαστές του Τρακλ.

Πάτησα την εφαρμογή της ηχογράφησης στο κινητό μου αμέσως μόλις ολοκληρώθηκε η παραγγελία. Η συζήτηση είχε αρχίσει να περιστρέφεται γύρω από τον ναρκισσισμό, τον εγωκεντρισμό και άλλα δεινά. «Ο εγωκεντρικός άνθρωπος είναι ανελεύθερος άνθρωπος» μου λέει με τόνο στη φωνή που μαρτυρούσε ότι είχε κατακτήσει αυτήν τη βεβαιότητα. Η ανάλυσή του επιβεβαίωσε τη σκέψη μου. «Ο εγωκεντρισμός είναι νεύρωση. Ο άνθρωπος που δεν πιστεύει στον εαυτό του, στην προσπάθειά του να τον προστατεύσεις, γίνεται εγωκεντρικός με την ελπίδα ότι δείχνοντας αυτή την αγάπη προς τον εαυτό του θα τον αγαπήσουν και οι άλλοι. Είναι μια προστασία λόγω έλλειψης αγάπης και αποτελεί το μεγαλύτερο πλέγμα που σε δένει και σε αφήνει ανελεύθερο».

Η δική του πορεία επιμένει ότι είναι η αέναη προσπάθειά του να ελευθερωθεί και να γίνει σωστά νοούμενος άνθρωπος. «Ετσι το αντιλαμβάνομαι, αν υποθέσουμε ότι αυτή η ζωή είναι ένα ράλι, μια φόρμουλα για το ποιος θα βγει τελευταίος. Είσαι άξιος όταν χαίρεσαι για τους άλλους που καταφέρνουν να βρεθούν σε ανώτερη θέση από τη δική σου. Σαφώς υποστηρίζω την προσπάθεια για πρόοδο, αλλά την ίδια στιγμή, ιδανικά, θα πρέπει να αντιμετωπίζουμε τον άλλον ως προέκταση του εαυτού μας και να μη μας πληγώνει η οποιαδήποτε επιτυχία του. Είναι άσχημο αισθητικά να βλέπεις εγωιστές οι οποίοι προσπαθούν να χωρέσουν στο σαρκίο τους, τόσο μεγάλες ποσότητες “τροφής” στις αποθήκες τους σαν καμήλες, αντί να απελευθερωθούν και να δείξουν εμπιστοσύνη».

Αυτή είναι η λέξη – κλειδί για τη συζήτηση που ακολούθησε και όσα αποκάλυψε ανεπιτήδευτα. Η εμπιστοσύνη για τον μαέστρο, που κατάφερε να μιλούν για εκείνον σαν να είναι ροκ σταρ, προϋπάρχει της πίστης. Αλλά πίστη σε τι; Σε ποιον; «Για μένα είναι η πίστη στον Θεό. Για τον καθένα βεβαίως αποτελεί μια ενέργεια η οποία εκφράζεται πολλαπλώς σε κάθε βήμα μας. Για παράδειγμα, εσύ διαβάζεις ένα βιβλίο κάποιων επιστημόνων, οι οποίοι σου γράφουν για κάποιες συγκεκριμένες ανακαλύψεις. Εσύ μετά μπορείς να το χρησιμοποιήσεις ως πηγή. Ομως μπορείς να το αποδείξεις αυτό; Οχι. Εμπιστεύεσαι δηλαδή ότι λέει αλήθεια. Ολη η παιδεία είναι αποτέλεσμα μιας εμπιστοσύνης. Αξιωματικά δεχόμαστε ορισμένα πράγματα για να χτίσουμε».

Τον ακούω με προσοχή και την ίδια στιγμή αναρωτιέμαι αν η θεωρία του περί πίστεως και εμπιστοσύνης, έτσι όπως είναι δομημένη στον άξονα της λογικής του, διαποτίζει τις σχέσεις του με τους ανθρώπους. «Δεν μου αρέσουν οι δραματικές απαντήσεις. Δεν μιλάω ως θρησκευόμενος άνθρωπος αλλά ως σκεπτόμενος, ως ένα διανοητικό ον». Αντλεί τα επιχειρήματά του μέσα από την ιστορία που διάβασε στο «Μέγα Γεροντικόν» και αφορά έναν πάμφτωχο, ο οποίος έδωσε το σακάκι του σε έναν επαγγελματία επαίτη. Απογοητεύθηκε και ένιωσε προδομένος από αυτή την κίνηση αλτρουισμού. Η απάντηση ήρθε στον ύπνο του μέσα από τη μορφή του Ιησού, ο οποίος φορούσε το σακάκι του.

«Να δούμε τα θαύματα γύρω μας»

Ο Θοδωρής Κουρεντζής δεν διστάζει να μιλήσει για λέξεις που στον πνευματικό και καλλιτεχνικό χώρο προκαλούν αμηχανία, καθώς υπάρχει ο φόβος ότι θα εισπράξουν τον χαρακτηρισμό του θρησκόληπτου. «Το θαύμα δεν είναι μόνο εκείνο που φαίνεται, αλλά κι εκείνο που δεν μπορούμε ν’ αντιληφθούμε άμεσα». Αραγε ένας άνθρωπος που πιστεύει στα θαύματα έχει ζήσει ένα τέτοιο και πώς του αποκαλύφθηκε; «Η ζωή η ίδια είναι ένα θαύμα. Σε έναν σκοτεινό συμπαντικό χώρο νεκρής μάζας, η ζωή είναι μια έκλαμψη φωτός. Κάθε άνθρωπος έχει γίνει μάρτυρας θαυμάτων, χωρίς να το καταλάβει. Πρέπει ν’ ανοίξουμε την όρασή μας και να δούμε τα θαύματα της ζωής που συμβαίνουν κάθε μέρα χωρίς να τ’ αντιλαμβανόμαστε. Η ζωή μάς ενώνει με έναν θαυματουργικό τρόπο. Και η ένωση των ανθρώπων είναι ένα θαύμα». Θα ήταν μακριά από την αλήθεια αν κάποιος απέδιδε αυτές τις τοποθετήσεις σε ένα θρησκευόμενο άτομο.

Οι απόψεις τού αταξινόμητου αρχιμουσικού έχουν κάτι υπερβατικό, όμως επιμένω με προβοκατόρικη διάθεση και του ζητώ να μου πει ποιο είναι το μεγαλύτερο θαύμα που έχει ζήσει. «Η προσωπική βίωση των θαυμάτων είναι η μεγαλύτερη απόδειξη της παθολογικής απιστίας μου. Εχω δει πολλά θαύματα και είμαι ένας άνθρωπος άπιστος. Αυτό που καταλαβαίνω περισσότερο μέσα από την αγάπη μου και την ομολογία μου είναι το πόσο χάλια είμαι ως άνθρωπος. Οταν με ρωτάνε “είσαι χριστιανός;”, απαντώ “ναι, είμαι χριστιανός, αλλά ένας ανάξιος χριστιανός”. Αυτός θα ήταν ο πιο ακριβής προσδιορισμός για μένα. Θεωρούμε ότι είμαστε καλύτεροι από αυτό που πραγματικά είμαστε και είναι, κατά την άποψή μου, η μεγάλη αμαρτία. Ομως δεν αποτελεί το μοναδικό πρόβλημα. Ξέρουμε να ανεχόμαστε, δεν ξέρουμε να συγχωρούμε».

Προεκτείνει τη σκέψη του λέγοντας ότι η ανοχή έχει μια ημερομηνία λήξεως, ενώ η συγχώρεση είναι αιώνια. Θα ήταν άραγε άδικος ένας παρατηρητής αυτής της συζήτησης ο οποίος θα ισχυριζόταν ότι αυτή η ενδιαφέρουσα σύνθεση βαθυστόχαστων νοημάτων και τοποθετήσεων προέρχεται από έναν άνθρωπο που ζει όπως ακριβώς το επιθυμεί; Ή μήπως δεν είναι έτσι;

«Δεν έχω θρησκεία, έχω πίστη»

«Δεν είμαι θρησκευόμενος. Δεν έχω θρησκεία, έχω πίστη. Αλλά όλα αυτά δεν παίζουν πολύ μεγάλο ρόλο. Σημασία έχει τι είπε ο Κύριος και η ζωή του. Νομίζω ότι θα είχα την ίδια στάση και αντίληψη ακόμη και αν γεννιόμουν σε μια κινεζική οικογένεια. Πώς μπορεί κάποιος να μένει ευχαριστημένος μόνο με αυτόν τον ζωώδη βιολογικό κύκλο ζωής; Να εφησυχάσουμε δηλαδή, ό,τι κάναμε σε αυτήν τη γη είναι αυτό, και μένει μια ανάμνησή μας στις επόμενες γενιές; Δεν βρίσκω κανένα νόημα και καμία ευχαρίστηση να ζω σε αυτόν τον κόσμο έτσι. Αν δεν υπάρχει δηλαδή η ελπίδα που ακολουθεί. Είναι σαν να βλέπεις μια ταινία που ξέρεις το τέλος της. Στην Υεμένη βίασαν ένα κοριτσάκι 10 ετών πολύ άγρια. Πήγε στην αγκαλιά των γονιών του για να κλάψει και εκείνοι το έστησαν στον τοίχο και το πετροβόλησαν μέχρι θανάτου. Αυτός ο κόσμος αν είναι ένα βιολογικό εγχείρημα μιας παράλογης ανέλιξης του κυττάρου, έπειτα από αυτά τα συμβάντα για μένα δεν έχει κανένα νόημα».

Το σερβίρισμα εκείνη τη στιγμή αποδείχθηκε σωτήριο. Η στροφή του ενδιαφέροντος στο φαγητό αλάφρυνε τη συζήτηση. Η ηχογράφηση άρχισε ξανά όταν η κουβέντα οδηγήθηκε στην απέχθεια που αισθάνεται για τις γλωσσικές διαστροφές που επιβάλλει η τηλεοπτική παντοκρατορία. «Με πληγώνουν αισθητικά με τον ίδιο τρόπο που με πληγώνουν ο ψευδοελληνισμός και η αρχαιολατρία. Ενα κορίτσι που πηγαίνει φανουρόπιτα στην εκκλησία έχει ισχυρότερο ψήγμα Ελληνισμού απ’ ό,τι κάποια που πηγαίνει στην τελετή της ολυμπιακής φλόγας».

Αν ζούσε στην Ελλάδα, δεν θα τον παρέσυρε το κύμα της καθημερινότητας; Πώς θα την περιέγραφε σε κάποιον που δεν είχε ακούσει ποτέ τίποτα για την Ελλάδα; «Θα ήταν δύσκολο. Δεν θα μπορούσα να διαβάσω κείμενα του Ιωάννου Δαμασκηνού, τη σκέψη του Ισαάκ του Σύρου ή τον Ομηρο. Ξέρεις, δεν μπορείς να διδάξεις σε κάποιον ν’ αγαπά. Μπορεί όμως να μάθει να παρατηρεί τη συμπεριφορά σου απέναντι σε κάτι που αγαπάς. Η αγάπη είναι μια ειδική στάση ζωής. Και ο έρωτας είναι μια εκστατική μορφή της αγάπης».

Εκστατική είναι και η σχέση του με τη μουσική, οι ερμηνείες του που συνοδεύονται από ενθουσιώδεις χαρακτηρισμούς, που δεν συναντάς στο μουσικό περιβάλλον όπου κινείται: από ροκ, εκκεντρικές ως πανκ αναφλέξεις. Ο τρόπος που αντιμετωπίζει τα έργα τα οποία επιλέγει να παρουσιάσει, φέρει στοιχεία της εσωτερικής του ζωής; Επιχειρεί να τα ακουμπήσει στο σήμερα μέσα από αυτούς τους ακανθώδεις και αιχμηρούς δρόμους; «Δεν ξέρω αν μπορώ να δώσω μια απλή απάντηση. Ο άνθρωπος έχει συνηθίσει ν’ ακούει ακαδημαϊκή μουσική, όπως έχει συνηθίσει κάποιος στα χρωστικά υλικά που δίνουν ψεύτικη γεύση. Το ίδιο συμβαίνει και με τους ακαδημαϊκούς μουσικούς, που τους απασχολεί πώς θα παίζουν ώστε να δώσουν ένα συγκεκριμένο άκουσμα, το οποίο θα αφορά το κοινό γούστο. Οι περισσότεροι άνθρωποι λένε: ακούω κλασική μουσική για να ηρεμήσω. Η μουσική βιομηχανία από τον Βάλτερ Λέγκε (σ.σ.: Walter Legge, 1906-1979, μουσικός παραγωγός ο οποίος συνδέθηκε με τη δισκογραφική μουσική βιομηχανία – βασικός λόγος για τις ηχογραφήσεις αυτές ήταν η ίδρυση της Philharmonia Orchestra London) προσπάθησε να δημιουργήσει μια τεράστια αυτοκρατορία και να βγάλει την κλασική μουσική με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Το αφτί μας έχει συνηθίσει σε ένα συγκεκριμένο άκουσμα που δεν έχει καμία σχέση με αυτό που φανταζόταν ο συνθέτης. Οι περισσότεροι δημιουργοί γίνονται θύματα της αισθητικής τής εποχής τους. Ξέρω πάρα πολλούς συνθέτες οι οποίοι βγαίνουν στις υποκλίσεις στα κοντσέρτα όπου ερμηνεύονται τα έργα τους και μετά κλαίνε γιατί θεωρούν ότι καταστράφηκε αυτό που ήθελαν».

Του μεταφέρω μια κριτική για την ερμηνεία του στον Ραμό (Rameau – «The sound of light»). Είναι μία ακόμη ευκαιρία για να αναφερθεί στην πρόθεση που έχει απέναντι στην τέχνη του. «O Ραμό δεν έχει να κάνει με τις ψευτοϊστορικές συμβάσεις του παλατιού τότε. Οπως δεν έχει να κάνει η δική μου ζωή, η δική μου τέχνη με το Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ. Σε πολλά πράγματα δεν συμφωνώ με τη διοργάνωση αυτή και δεν μπαίνω στην αισθητική της. Για παράδειγμα, ο ήχος των ορχηστρών που έρχονται. Τα ακούσματα της μπαρόκ και της κλασικής μουσικής τα έχουμε δεχθεί αβίαστα. Μετά η αλήθεια μάς φαντάζει ριζοσπαστική. Αν κάνω ερμηνείες αποστειρωμένες, χωρίς να διαποτίζονται από τον κίνδυνο, καλύτερα να μην κάνω τίποτα. Να μείνω μέσα και να κοιτάζω την παρτιτούρα».

«Δεν με ενδιαφέρουν οι κριτικές»

Ακόμη και αν εγκυμονείται ο κίνδυνος μιας κακής κριτικής; «Δεν με ενδιαφέρουν οι κριτικές. Κανένας κριτικός δεν ξέρει το έργο τόσο καλά όσο εγώ. Κανένας δεν έχει κάτσει μερόνυχτα “δίπλα” στον συνθέτη όσο εγώ. Είναι σαν να κάνεις ανάλυση σε έναν ασκητή για τη νηστεία. Είναι βλακώδες. Αλλά υποστηρίζω το ίδιο και για τις καλές κριτικές που οι περισσότερες είναι διθυραμβικές. Γράφονται από ανθρώπους που δεν έχουν καταλάβει τι έχω κάνει. Ο χειρότερος κριτικός του εαυτού μου είμαι εγώ. Δεν μου αρέσει σχεδόν τίποτα».

Δεν ήταν έκπληξη η απάντησή του στην ερώτηση πώς νιώθει που θα αποχωριστεί την Περμ και αν αγωνιά για τη μετάβασή του στην Αγία Πετρούπολη. «Δεν με τρομάζει αυτή η αλλαγή. Με “ηδονίζει”. Λυπήθηκα πάρα πολύ με ό,τι έγινε. Δεν θα έφευγα ποτέ από την Περμ, όπου είχα το σπίτι μου. Ολα αρχίζουν από την αρχή. Αλλά τι να κάνουμε; Είμαστε καυσοκαλυβίτες». Εψαχνα στο Google για να βρω περισσότερα για την ωραία λέξη που μου έμαθε περπατώντας στον κήπο του Mirabelle. Το μάτι μου έπεσε σε ένα κομμάτι μαρμάρου με ένα ποίημα του Τρακλ που είχε ως επίλογο: «(…) Ενα κερί καίγεται στο δωμάτιο και ζωγραφίζει θολές τρομερές φιγούρες / Ενας λευκός ξένος μπαίνει μέσα στο σπίτι / Ενας σκύλος ορμά μέσα από ερειπωμένους διαδρόμους / Η υπηρέτρια σβήνει μια λάμπα / Το αφτί ακούει ήχους μιας νυχτερινής σονάτας».