Η προκρούστεια κλίνη

Ας αφήσουμε προς στιγμήν κατά μέρος όλες τις προκαταλήψεις μας για τον Προκρούστη. Ας δεχτούμε ότι ο Προκρούστης είναι ένα παρεξηγημένο μυθολογικό πρόσωπο. Ενας πρωτοποριακός performer με την καλλιτεχνική του εγκατάσταση – installation, όπως λέμε στα χωριά μας – κάπου κοντά στο σημερινό Χαϊδάρι: ένα σιδερένιο κρεβάτι. Ο Προκρούστης επιθυμούσε τη βιωματική συμμετοχή των θεατών. Τους ξάπλωνε στο σιδερένιο κρεβάτι, όχι υποχρεωτικά με τη συγκατάθεσή τους. Εάν τα πόδια τους εξείχαν από το κρεβάτι, τους τα έκοβε. Εάν το κρεβάτι εξείχε από τα πόδια, εξάρθρωνε τα πόδια. Το κλειδί για να κατανοήσει κανείς το σκεπτικό του καλλιτέχνη ήταν ότι θεωρούσε ιδανικές μονάχα τις διαστάσεις του κρεβατιού.

Από ανάλογη ιδεολογική μεροληψία υπέφερε και ο Τροφίμ Ντενίσοβιτς Λυσένκο (1898-1976), μέγας θαυμαστής της προκρούστειας κλίνης, αν και μάλλον εν αγνοία του. Ο Λυσένκο ήταν κατά βάσιν αγρονόμος, μολονότι ο ίδιος πίστευε ότι είναι βιολόγος. Αυτό δεν ενοχλούσε κι έναν σπουδαστή θεολογικής σχολής, όπως ο Στάλιν, που πίστευε, μεταξύ άλλων χαρισμάτων, πως ήταν και σπουδαίος μαρξιστής θεωρητικός. Ο Στάλιν καταλάβαινε από βιολογία λιγότερα και από όσα καταλάβαινε ο Λυσένκο. Ετσι, όταν ο Λυσένκο απέρριψε τους νόμους της κληρονομικότητας του Μέντελ και τη φυσική επιλογή του Δαρβίνου, ο Στάλιν έδωσε δίκιο στον Λυσένκο. Η εμμονή του Λυσένκο ότι τα φυτά μπορούν να μεταφέρουν επίκτητες ιδιότητες στους απογόνους τους κατέστρεψε τη σοβιετική γεωργική παραγωγή, καθώς και τις ζωές/καριέρες πολλών σοβιετικών επιστημόνων. Ο Λυσενκοϊσμός κατέληξε να σημαίνει την προκρούστεια στρέβλωση μιας επιστημονικής διαδικασίας προκειμένου να συμφωνεί με την εκάστοτε ιδεολογική/πολιτική/κομματική μεροληψία. Για να πεθάνει ο Λυσενκοϊσμός, έπρεπε πρώτα να πεθάνει ο Στάλιν.

«Η παρεξήγηση ξεκινάει από την εσφαλμένη αντίληψη της κοινής γνώμης ότι κάπως έτσι δουλεύει και η επιστήμη», έγραφα στην Athens Voice τον Οκτώβριο του 2013. «Η αλήθεια είναι πως οι επιστήμονες δεν πιστεύουν πουθενά. Δεν… πιστεύουν. Ενστερνίζονται τη Θεωρία της Εξέλιξης, τη Θεωρία της Σχετικότητας και ούτω καθεξής, αλλά είναι έτοιμοι ανά πάσα στιγμή να τις ρίξουν στον κάλαθο των αχρήστων και να ενστερνισθούν άλλες πληρέστερες. Στη θρησκεία η αίρεση σε οδηγεί στην πυρά – ενίοτε και κυριολεκτικά. Στην επιστήμη η αίρεση σε οδηγεί στο Νομπέλ».

Ασφαλώς, η ιδεολογική μεροληψία δεν είναι γνώρισμα μονάχα των αυταρχικών/ολοκληρωτικών καθεστώτων – μολονότι εκεί αισθάνεται πραγματικά ότι «βρίσκεται στα νερά της» και ότι μπορεί να εκπληρώσει την «αποστολή» της απρόσκοπτα. Ιδεολογική μεροληψία συναπαντάμε και στις δημοκρατίες, ακόμη και στην καθημερινή μας ζωή, στον τρόπο που συμπαθούμε ή κοιτάμε «με μισό μάτι» τον νέο μας γείτονα, πριν καν πληροφορηθούμε τα στοιχειώδη για τον βίο και την πολιτεία του. Ισχύει για τους συντριπτικά περισσότερους από εμάς: δεν πιστεύουμε ό,τι βλέπουμε· βλέπουμε ό,τι πιστεύουμε. Ωστόσο, η διαφορά των δημοκρατιών από τα αυταρχικά/ολοκληρωτικά καθεστώτα είναι ότι οι πρώτες μάς παρέχουν τη δυνατότητα να έρθουμε σε επαφή και με άλλες ιδεολογικές μεροληψίες, να συγκρίνουμε και πιθανόν να χάσουμε ένα μέρος ή και όλη την πίστη μας στη δική μας. Οι δημοκρατίες δεν φοβούνται την αντιπαραβολή. Αυτό τις καθιστά ακαταμάχητες μακροπρόθεσμα, έστω και αν προσωρινά χάνουν κάποιες μάχες.

Στην πρόσφατη συζήτηση γύρω από τη διαμόρφωση «εθνικής συνείδησης» στους μαθητές, πολλοί βρήκαν ασφαλές καταφύγιο στο άρθρο 16 του Συντάγματος. Εκεί αναφέρεται, όμως, και η ανάπτυξη θρησκευτικής συνείδησης. Αυτήν γιατί την έκαναν γαργάρα; Μήπως επειδή κανένας εχέφρων σήμερα δεν μπορεί να υποστηρίξει στα σοβαρά ότι τα σχολεία ενός κοσμικού κράτους οφείλουν να καλλιεργούν τη θρησκευτική συνείδηση; Εχει και η ιδεολογική μεροληψία τις κουτοπονηριές της.