Ο ιστορικός του Νεότερου Ελληνισμού

Γεννημένος το 1938 στην Αθήνα, ο  Κωνσταντίνος  Σβολόπουλος, ο Κωστής, όπως οι ομότεχνοι και οι φίλοι του τον αποκαλούσαμε, σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Πολιτικές Επιστήμες στα Πανεπιστήμια του Στρασβούργου και των Παρισίων. Οι δρόμοι μας συναντήθηκαν στις πανεπιστημιακές αίθουσες και στα αμφιθέατρα και από τότε μας ένωσε μια ασυννέφιαστη φιλία που κράτησε ως το τέλος της ζωής του. Διδάκτωρ των Πανεπιστημίων Στρασβούργου και Αθηνών και υφηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, άφησε βαθύ αποτύπωμα στα ανώτερα εκπαιδευτικά και ερευνητικά ιδρύματα της χώρας, υπηρετώντας τον τόπο από πολλές θέσεις. Ο κατάλογος των ιδρυμάτων στα οποία  προσέφερε υπηρεσίες είναι μακρύς. Διετέλεσε καθηγητής της Ιστορίας των Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, καθηγητής της Ιστορίας του Νεώτερου Ελληνισμού στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, συνεργάτης του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, τακτικό μέλος από το 2003 της Ακαδημίας Αθηνών στην έδρα της Ιστορίας του Ελληνισμού κατά τους Νεωτέρους Χρόνους και πρόεδρός της το 2010, διευθυντής για πολλά χρόνια του Ιδρύματος Μελετών Χερσονήσου του Αίμου και επίτιμος διευθυντής του, ιδρυτής μαζί με τον Κωνσταντίνο Τσάτσο και τον Κωνσταντίνο Τρυπάνη, του Ιδρύματος Κωνσταντίνου Καραμανλή και μετέπειτα διευθυντής, επίσης επί σειρά ετών, του ιδρύματος, μέλος του επιστημονικού συμβουλίου του Ιδρύματος Ντε Γκολ και επίτιμος εταίρος της Εταιρείας Νοτιοανατολικής Ευρώπης του Μονάχου.

Οσο δύσκολο είναι να συμπυκνώσει κανείς σε λίγες φράσεις το έργο που αφήνει ο Κωνσταντίνος Σβολόπουλος στον επιστημονικό χώρο που διακονούσε, τόσο εύκολο είναι να ξεχωρίσει τα κύρια χαρακτηριστικά γνωρίσματα της γραφίδας του και τις αρετές που διατρέχουν τα πονήματά του. Γράφοντας είτε για τον Ελευθέριο Βενιζέλο, στον οποίο αφιέρωσε ένα μεγάλο μέρος της συγγραφικής παραγωγής του, επιτυγχάνοντας να τον αναδείξει σε διεθνούς εμβέλειας πολιτική προσωπικότητα, είτε για τον Ρήγα Βελεστινλή, τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, τον Ιωάννη Καποδίστρια, τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και τον Χαρίλαο Τρικούπη, είτε για τον Ιωάννη Μεταξά,  τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο και τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, είτε για την εξωτερική πολιτική της Ελλάδας, είτε για την Ελληνική Επανάσταση που την πραγματευόταν σε ευρωπαϊκό επίπεδο είτε για τον νεαρό Θανάση Ραζικότσικα, που έπεσε πρώτος κατά την ηρωική έξοδο του Μεσολογγίου, είτε για την εκτέλεση το 1944 στο άλσος του Χαϊδαρίου αγωνιστών με την κατηγορία της κατασκοπίας, είτε πάλι για τη Μικρασιατική Καταστροφή ή για το καθεστώς των νησίδων του νοτιοανατολικού Αιγαίου, η έγνοια του ήταν να προσεγγίζει και να διερευνά πρόσωπα και πράγματα σε συνάρτηση με τις ευρύτερες διεθνείς περιστάσεις και κυρίως μακριά από τη ρευστή πολιτική συγκυρία και τις πρόσκαιρες απαιτήσεις της σύγχρονης ζωής. Βασίζοντας την έρευνά του σε πρωτογενείς πηγές, εν πολλοίς άγνωστες ή αναξιοποίητες, που απόκεινται όχι μόνο στα ελληνικά αλλά και σε αρχεία της Γερμανίας, της Ιταλίας και της Αγγλίας,  επιχείρησε τη μελέτη μείζονων εθνικών θεμάτων της Ελλάδας και τη σύναψή τους με τα μεγάλα διεθνή ιστοριογραφικά ρεύματα της εποχής. Χωρίς ιδεολογικές παρωπίδες και άλλου τύπου στεγανά που θολώνουν την οθόνη του ιστορικού, ο Σβολόπουλος διατύπωσε έναν έγκυρο, καλά τεκμηριωμένο επιστημονικό λόγο, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην κατανόηση σύνθετων ζητημάτων της νεοελληνικής ιστορίας και στη διεύρυνση της γνώσης μας σε θεμελιώδη θέματα που αφορούν τη διεθνή θέση της χώρας και γενικότερα την εθνική αυτογνωσία στους κόλπους του Ελληνισμού.

Με  το επιστημονικό του ήθος  και  τη νηφάλια οπτική μέσα από την οποία αντιμετώπισε δυσχερή και συχνά ακανθώδη ιστορικά ζητούμενα, ο Κωνσταντίνος Σβολόπουλος συγκαταλέγεται στους κορυφαίους μελετητές της ιστορίας της Νεότερης Ελλάδας, αλλά και στους διανοούμενους εκείνους που νοιάζονται για την προβολή της ελληνικής επιστήμης στο εξωτερικό και γενικότερα για τις τύχες του Ελληνισμού στο μεγάλο τόξο του χρόνου. Ελάχιστο δείγμα της τροπής του νου του προς τα γενικότερα εθνικά συμφέροντα και της έντονης ανησυχίας του, όταν διαπίστωνε εσφαλμένες παρεκκλίσεις και πρακτικές, ήταν η θαρραλέα στάση που τήρησε μπροστά στον κίνδυνο αφενός να χάσει την επιστημονική του υπόσταση το πολύπαθο Ελληνικό Ινστιτούτο Βενετίας και αφετέρου να αλλοιωθεί η ελληνική αύρα τού εκεί ιστορικού ναού του αγίου Γεωργίου των Γραικών.

Σε περιόδους όπως η τωρινή που ο τόπος χρειάζεται, ίσως περισσότερο από άλλοτε, τον λόγο έγκριτων ιστορικών, η έντιμη φωνή του, η κριτική σκέψη του και η βαθιά γνώση της νεοελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας συνυφασμένης με την ιστορία των συλλογικών νοοτροπιών, βέβαιον είναι πως θα λείψουν από την επιστημονική κοινότητα που αποχαιρέτησε με θλίψη ένα εξαίρετο μέλος της. Από την Κατερίνα Xέλμη, την αγαπημένη για μία ολόκληρη ζωή γυναίκα του, θα λείψει η απέραντη, παιδική σχεδόν, τρυφερότητα με την οποία πάντα την περιέβαλλε, από τους φίλους τέλος και συναδέλφους του θα λείψουν οι υψηλού επιστημονικού επιπέδου μελέτες του, η καθαρή ματιά του στα γεγονότα, οι εύστοχες παρεμβάσεις του, η πραότητα και η εντιμότητα του χαρακτήρα του.

Η Χρύσα Μαλτέζου είναι ακαδημαϊκός, ομότιμη καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών. Εχει διατελέσει διευθύντρια του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας