Η Ελλάδα είναι Ευρώπη

Αφετηριακό σημείο της ανάλυσης του Βούλγαρη είναι ότι το ελληνικό κράτος ενσωματώθηκε στο πλέγμα του διακρατικού συστήματος που επικρατούσε στην Ευρώπη πολύ πιο σταθερά και «πρώιμα», από όσο στο πλέγμα του καπιταλισμού που την ίδια εποχή επεκτεινόταν προς την ευρωπαϊκή περιφέρεια. Επιπλέον, η Ελλάδα, όντας σε στρατηγική θέση, παρέμεινε στη σκακιέρα των γεωπολιτικών ανταγωνισμών και των πολέμων από την ίδρυση του κράτους έως τα μέσα του 20ού αιώνα. Αλλά ακόμα και στις αρχές του 21ου, μετά την οιονεί χρεοκοπία του 2010, οι γεωστρατηγικοί λόγοι βάρυναν ιδιαίτερα ώστε η Ελλάδα να παραμείνει στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Η επιρροή της Γεωπολιτικής υπήρξε κατά τον Βούλγαρη προφανώς καθοριστική στη χάραξη των βασικών εθνικών επιλογών και στη διαμόρφωση της εθνικής πολιτικής ατζέντας. Το γεγονός αυτό δεν πρέπει όμως να ερμηνευτεί με όρους «ξενοκρατίας» και «εξάρτησης».  Οι εθνικές πολιτικές δυνάμεις είχαν μεγαλύτερα περιθώρια ελευθερίας και οι παρεμβάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων δεν ήταν πάντα καθοριστικές για τη μία ή την άλλη εξέλιξη. Πρέπει γι’ αυτό αυτές οι παρεμβάσεις να εξετάζονται περιπτωσιακά, καθώς άλλοτε ήταν δυσμενείς και άλλοτε ευνοϊκές για τους ελληνικούς στόχους.

Με τον τρόπο εργασίας του Βούλγαρη συμφωνώ. Η κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης της χώρας χρειάζεται μια πολύπλευρη αναζήτηση των αιτιών που καθόρισαν την πορεία της. Θα αναφέρω ένα άλλο στοιχείο, που βέβαια συμπεριλαμβάνεται στους συλλογισμούς του Βούλγαρη αλλά πιστεύω έχει επίσης ένα σημαντικό ρόλο στην ελληνική εξέλιξη, είναι το πολιτισμικό. Ενα μικρό τμήμα της κοινωνίας επηρεάζει τα πράγματα γιατί διαθέτει γνώση, ικανότητες και σχέσεις, στοιχεία που υστερούν στην εγχώρια κοινωνία. Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ένας από τους πρωταγωνιστές του επαναστατικού αγώνα, είχε ζήσει στην Πίζα της Ιταλίας. Μαζί με άλλους που είχαν σπουδάσει ή ζήσει στη Γερμανία, στη Γαλλία, στην Ιταλία έφτιαξαν έναν οργανωτικό πυρήνα με καθοριστική παρουσία τα χρόνια της επανάστασης.

Προ καιρού φυλλομετρώντας έναν κατάλογο των καθηγητών της νομικής σχολής του πανεπιστημίου στο τέλος του 19ου αιώνα διαπίστωσα ότι η πλειονότητα προερχόταν από το εξωτερικό, ιδίως από τη Γερμανία. Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι ο γερμανικός αστικός κώδικας του 1899 αποτέλεσε πρότυπο του ελληνικού αστικού κώδικα που πήρε την οριστική μορφή του το 1940 και όχι ο παλαιότερος γαλλικός αστικός κώδικας. Δεν είναι περίεργο επίσης ότι η μέχρι τότε ελληνική νομική πρακτική δεν επηρέασε παρά σε περιορισμένο βαθμό τη νομοθεσία.

Θέλω επίσης να τονίσω το γεγονός ότι σήμερα ο ρόλος των τεχνολογιών είναι σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό καθοριστικός για τη διαμόρφωση των κοινωνικών εξελίξεων από άλλοτε.  Η τηλεόραση, το ραδιόφωνο, το Ιντερνετ έχουν ως αποτέλεσμα με την ταχύτατη αλλαγή των κοινωνικών αντιλήψεων χάρη στην πληροφόρηση που παρέχουν. Στο ίδιο αποτέλεσμα συμβάλλει και η παγκοσμιοποίηση. Η Ευρωπαϊκή Ενοποίηση, η Οικονομική και Νομισματική Ενωση είναι οι χειροπιαστές αποδείξεις ότι οι τρόποι κοινωνικής οργάνωσης και ζωής που επικρατούσαν μέχρι τα μέσα του περασμένου αιώνα και θεωρούνταν μη αμφισβητήσιμοι, ιεροί θα μπορούσα να πω, δεν ισχύουν πια στον ίδιο βαθμό. Η ελληνική εξέλιξη από το 2015 και μετά αποτελεί αναμφισβήτητο παράδειγμα.