8 ημέρες, 1 μήνας, 30 χρόνια

«Κάνω ακόμη ταινίες για δύο ανθρώπους σ’ ένα δωμάτιο» είπε ο Στίβεν Σόντερμπεργκ στο περιοδικό «Filmmaker» πέρυσι, υπονοώντας ότι το σινεμά του δεν έχει αλλάξει και τόσο πολύ από αυτό το αραιό στήσιμο της ταινίας τού 1989 «Σεξ, ψέματα και βιντεοταινίες», με την οποία έκανε το ντεμπούτο του (τόσο μικρό και αραιό μάλιστα που ο τίτλος διανεμήθηκε με κεφαλαία γράμματα). «Μοιάζει εντελώς εναρμονισμένο με τα περισσότερα πράγματα που έχω κάνει» συνέχισε.

Αλήθεια από τη μια πλευρά, εντελώς μακριά από αυτήν από άλλη. Τριάντα χρόνια πέρασαν από τότε που το «Σεξ, ψέματα και βιντεοταινίες» βγήκε στους κινηματογράφους – ένα κρύο, άγρια ξένο φιλμ σε σχέση με αυτά που γύριζαν τα μεγάλα αμερικανικά στούντιο εκείνη την εποχή. Και το να προσπαθήσεις να βάλεις ταμπέλα στα «περισσότερα από τα πράγματα» που ο Σόντερμπεργκ έχει κάνει από τότε είναι μάταιο. Πρέπει σχεδόν να αλληθωρίσεις, για παράδειγμα, για να δεις τη γραμμή που συνδέει αυτή την απότομη, δυσάρεστη, αισθησιακή κωμωδία της κακής συμπεριφοράς των προαστίων με, ας πούμε, τα έργα του σκηνοθέτη της «Συμμορίας των έντεκα» ή την ξεχειλωμένη σε δύο μέρη βιογραφία του Τσε Γκεβάρα. Ισως το μινιμαλιστικό του DNA είναι πιο προφανές στο υαλώδες sci-fi ριμέικ του «Solaris», την αντισυμβατική μελέτη για το στριπτίζ «Magic Mike» ή το βραβευμένο με Οσκαρ «Traffic» για το εμπόριο ναρκωτικών. Αλλά πρέπει να παραβλέψεις πολλές αλλαγές στο είδος και στο μέγεθος για να αναγνωρίσεις το «Σεξ, ψέματα και βιντεοταινίες» (ή  οποιοδήποτε ανεξάρτητο φιλμ του Σόντερμπεργκ) ως τυπικό. Δύο άνθρωποι σε ένα δωμάτιο, ίσως, αλλά το μέγεθος, το ντεκόρ και η ακουστική αυτού του δωματίου έχουν αποδειχτεί τόσο μεταβλητά όσο μπορούν να είναι.

Αν ο Σόντερμπεργκ ξόδεψε την πλούσια και απρόβλεπτη καριέρα του αποφεύγοντας μια αντιγραφή αυτού του φιλμ που έφτιαξε το όνομά του, αυτό είναι εντελώς κατανοητό: σε τρεις δεκαετίες το «Σεξ, ψέματα και βιντεοταινίες» έχει αναφερθεί τόσο εκτενώς και έχουν προσπαθήσει να το μιμηθούν – τόσο ως προς την ίδια του την αισθητική και το αποτέλεσμα όσο και ως βιομηχανικό επιχειρηματικό μοντέλο – που μετά βίας χρειάζεται μια ώθηση από τον δημιουργό του. Είναι συχνά πολύ εύκολο για τους τυχαίους ιστορικούς του κινηματογράφου να χαρακτηρίσουν μεμονωμένες ταινίες ως επιδραστικές στο Χόλιγουντ, αλλά είναι δύσκολο να εκτιμήσουν πώς το ντεμπούτο του Σόντερμπεργκ άλλαξε την πορεία, ή ακόμα και τον ορισμό του αμερικανικού ανεξάρτητου κινηματογράφου.

Ηταν μόλις 25 ετών όταν γύρισε το «Σεξ, ψέματα και βιντεοταινίες» ο Σόντερμπεργκ και δεν είχε καμία πρόθεση να κάνει κάτι επαναστατικό. Η ταινία, μια μετριοπαθώς διαμορφωμένη αλλά  μελετημένη σπουδή ενός δυσαρεστημένου παντρεμένου ζευγαριού, του οποίου η σχέση έχει διαταραχθεί κι άλλο από την παρέμβαση ενός συντηρητικού, σεξουαλικά δυσλειτουργικού περιπλανώμενου, φέρει τις δικές της επιρροές από τον Ρόχμερ στον Ρεγκ στο μανίκι. Το φιλμ  είναι αυστηρά γραμμένο και όμορφα παιγμένο, αλλά με ένα είδος τρελής, σπάνιας μικροσκοπίας που θα μπορούσε εύκολα να πάει οπουδήποτε πέρα από το κύκλωμα των φεστιβάλ ταινιών. Το αρχικό σχέδιο του Σόντερμπεργκ ήταν να το τραβήξει σε ασπρόμαυρο, επικράτησαν όμως λιγότερα εσωτεριστικά ένστικτα.

Τίποτα στην ταινία αξίας 1,2 εκατομμυρίων δολαρίων, με άλλα λόγια, δεν υπολογίστηκε ειδικά για να έχει την άμεση αποθεωτική αποδοχή που έλαβε. Ο Σόντερμπεργκ περίμενε ότι θα μπορούσε να πάει κατευθείαν στα βιντεοκλάμπ. Αλλά στο έκτο φεστιβάλ του Sundance, τότε ένα πολύ πιο μικρό ίδρυμα από τη βαριά αγορά που είναι σήμερα το indie, κέρδισε το βραβείο κοινού.

Μήνες αργότερα επιλέχθηκε στο Διαγωνιστικό Τμήμα στις Κάννες μόνο μετά την αποχώρηση μιας άλλης ταινίας, κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα από μια κριτική επιτροπή με επικεφαλής τον Βιμ Βέντερς, παραμερίζοντας  ταινίες όπως το «Κάνε το σωστό» και «Σινεμά ο Παράδεισος» στην πορεία. (Καθόλου κακό για μια ταινία που έπρεπε να προωθηθεί από την πλατφόρμα των σκηνοθετών με χαμηλότερο προφίλ· σήμερα, οι Κάννες δεν επιτρέπουν πρεμιέρες σε άλλα φεστιβάλ στη σύνθεση του διαγωνιστικού τους τμήματος.) Τα βραβεία ήταν όλα καλά αλλά δεν έφερναν εγγύηση για επιτυχία στο box-office. Μόνο όταν αγοράστηκε από τον Χάρβεϊ και Μπομπ Γουάινστιν με την τότε δεκάχρονη Miramax Films η τύχη της άνθησε.