«Οι καλλιτέχνες στην Ελλάδα δεν μπορούν να είναι ποπ»

Στο διαμέρισμά του στο Κολωνάκι, παραμονές Δεκαπενταύγουστου, προσφέρει ένα πλήρες πρωινό, συνοδευτικό του αγορασμένου από το γειτονικό Φίλιον καφέ φρέντο εσπρέσο. Οι τοίχοι του διαμερίσματος επιμελημένοι με έργα τέχνης φίλων του καλλιτεχνών. «Είναι κανόνας να μην έχω κάτι δικό μου» λέει.

Ο Γιάννης Βαρελάς συνηθίζει να είναι on the road. Η φυγή του από την ελληνική σκηνή συνέβη στην ιδανική χρονιά για τη χώρα μας, το 2004, όταν αποφοίτησε από τη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας για να γίνει καλλιτέχνης του κόσμου. Σύντομα θα δείξει στο Μουσείο Μπενάκη πτυχές του κόσμου του παρουσιάζοντας γλυπτά, σχέδια, ζωγραφική, βιντεοεγκαταστάσεις, κεραμικά.

«Η δουλειά μου πάει πάλι στη φιγούρα. Μια συλλογή μου από πέτρες που μοιάζουν με μύτες και τις μαζεύω από παραλίες εδώ και δέκα χρόνια, θα τις δείξω και αυτές τώρα. Μυτόγκες από ελληνικά καλοκαίρια σε παραλίες και βουνά. Μύτες χοντρές, πλακουτσωτές, στραβές, ωραίες, άσχημες. Συνηθίζω πάντα να μαζεύω, αναζητώντας ανθρώπους, κάτι σαν ψυχομορφές. Περπατούσα για βόλτα και τις έβρισκα μπροστά μου».

Στη βιβλιοθήκη απέναντι από το τραπέζι όπου καθόμαστε ξεχωρίζει ένα ράφι με μια σειρά από πήλινα χρωματισμένα κεραμικά με παράξενες μορφές. Στο επάνω ράφι διακρίνεται ο τόμος του ανθρωπολόγου Κλοντ Λεβί-Στρος «Ο δρόμος της μάσκας». Οι αναφορές του Βαρελά είναι ευδιάκριτες στο προσωπικό του περιβάλλον.

«Πάντα με απασχολεί το σώμα. Ακόμα και στην πιο abstract – αφαιρετική δουλειά μου, το σώμα κατέγραφα. Με ενδιαφέρει η ελευθερία του, οι κινήσεις του, η δυναμική του. Το σώμα με ιντριγκάρει πιο πολύ από όλα στη δουλειά μου. Είτε είναι το δικό μου, των άλλων, η αρχετυπική μορφή του. Το μόνο που δεν με απασχόλησε ποτέ ήταν το πρόσωπο, το πορτρέτο. Ακόμα και σε αυτά που κάνω τώρα και θα δείξω στο Μπενάκη δεν δουλεύω τα πρόσωπα. Εχω ανθρώπους που ποζάρουν κι εγώ τους κλέβω στιγμές, δεν με ενδιαφέρουν per se τα άτομα ως παρουσίαση. Με ενδιαφέρει το τι μπορεί να μεταφέρει ο άλλος. Νομίζω ότι το πρόσωπο είναι άγριο πράγμα. Δεν κοιτάζω την αγριότητα, αλλά το τι μπορεί να κουβαλάει κανείς μαζί του, σωματικά. Δεν διαβάζω τη ζωή του. Μπορείς όμως να φανταστείς, να αισθανθείς και να προτείνεις. Εκεί λοιπόν πατάω και κάνω τη δική μου ανάγνωση».

Γιατί έφυγες νωρίς από την Ελλάδα;

Επειδή στην τέχνη δεν χρειαζόμαστε περγαμηνές για να βρούμε δουλειά, το μεταπτυχιακό ήταν μια καλή αφορμή για να μπεις σε άγνωστα βαθιά νερά. Πήγα στο Λονδίνο και ήταν χρήσιμο που φοιτούσα στο Royal College, έκανα παρέα με συμφοιτητές μου, ζούσα εκεί και μπήκα σιγά σιγά στη σκηνή, γνωρίζοντας κάποιους ανθρώπους. Το να βρίσκεσαι σε καθεστώς μεταπτυχιακού έχει νόημα για εκείνους που σε συναντούν και σε γνωρίζουν. Η παρουσία σου αποκτά την ταυτότητα ανθρώπου που σπουδάζει. Ε, αυτό διευκολύνει την επικοινωνία σε μία αναζήτηση συναναστροφής. Εκείνα τα χρόνια που βρέθηκα στην Αγγλία ήταν ο Μπλερ, υπήρχε ο απόηχος από τον πόλεμο του Κόλπου, το σφίξιμο από την 11η Σεπτεμβρίου, σιγά σιγά έρχονταν οι Ρώσοι, υπήρχαν exclusive clubs και ψαχνόσουν πού θα πας και πώς θα καταφέρεις να είσαι μέσα για να δεις τι αλλάζει στην ατμόσφαιρα μιας μητρόπολης. Ταυτόχρονα υπήρχε μια διαφορετική ιδιόμορφη κατάσταση κοινότητας, των σπουδαστών – καλλιτεχνών που συγκεντρώνονταν στο Λονδίνο από όλα τα μέρη του κόσμου και οργάνωναν τις εκθέσεις τους ως παρέα. Οπότε δημιουργήθηκαν στενές σχέσεις με πολλούς από εμάς που την έχουμε διατηρήσει και τώρα που καθένας βρίσκεται σε κάποιο άλλο μέρος του κόσμου.

Και από το Λονδίνο βρέθηκες στη Βιέννη.

Το 2007 ήταν η στιγμή για τους Αυστριακούς να ανοιχτούν και να υποδεχτούν καλλιτέχνες από το εξωτερικό. Τα μουσεία τους άνοιγαν και έδειχναν Αμερικάνους, Βιετναμέζους, Εγγλέζους. Ενιωθες ότι κινείσαι μέσα στην Ευρώπη, ωστόσο έπαιρνες ερεθίσματα και πληροφορίες από παντού, από όλον τον κόσμο. Στη Βιέννη συζητούσαμε με καλλιτέχνες πώς θα γίνει πιο ανοιχτή, πώς να ανανεώσει τον αέρα της. Υπήρχαν οι Gelitin, πολύ επιτυχημένη ομάδα καλλιτεχνών τότε και όμως ήταν εύκολο να τους γνωρίσεις. Ή ο Φραντς Βεστ, επίσης κινείτο στην πόλη. Και οι συναντήσεις με τέτοιους σύγχρονους καλλιτέχνες – μύθους ήταν θα έλεγα πληθωρικές. Η Ταμούνα, η γυναίκα του Βεστ, η Λίζα Ράιτερ επίσης είχε έναν δικό της χώρο, ανοιχτό για όλους. Η Βιέννη θα έλεγα ότι είχε πολύ συμμετοχικό χαρακτήρα, διευκόλυνε στο να προχωρήσουμε όλοι μαζί. Υπήρχε σε όλα αυτά και η θεωρία. Ημουν τυχερός γιατί την πρώτη μου έκθεση την έκανα στην ιστορική γκαλερί Κρίσινγκερ. Η Ούρσουλα Κρίσινγκερ ήταν μία σοβαρή περίπτωση καθώς έδειξε πρώτη το κίνημα του ακτιονισμού. Εκεί λόγω «εγκεφαλικής ατμόσφαιρας» που ήταν διάχυτη στη Βιέννη άρχισα να μπαίνω στη λογική της περφόρμανς. Επίσης , η δουλειά μου έγινε πιο βίαιη, τα κολάζ μου με διάφορα υλικά ήταν πιο κραυγαλέα, πιο σπλάτερ…

Επηρεάζεσαι λοιπόν από τον περίγυρο των πόλεων όπου ζεις και το διοχετεύεις στα έργα σου;

Δεν γίνεται διαφορετικά. Κάτι παίρνω και προσπαθώ να συμβάλω στον διάλογο μπροστά μου. Από το flashy Λονδίνο βρέθηκα στην ερμητική Βιέννη. Ομως δεν ήταν τελικά ερμητική. Υπήρχε φοβερή μουσική σκηνή αντεργκράουντ, πάρτι. Είναι τρελοί οι Βιεννέζοι. Τα πάρτι τους τελείωναν με τσακωμούς. Επειδή είναι μικρή κοινωνία είναι κουτσομπόληδες, έχουν μεταξύ τους έριδες και τις εκδηλώνουν. Πολλές φορές έβλεπα καλλιτέχνες σε καφενεία να διαπληκτίζονται έντονα δημοσίως και αυτό δημιουργούσε υπερβολική ζωντάνια. Ε, καμιά φορά το βράδυ έρχονταν και στα χέρια για ζητήματα τέχνης. Εκεί ήταν ξεκάθαρο το τι εκπροσωπούσε ο καθένας ανήκοντας σε διαφορετικά καλλιτεχνικά ρεύματα. Βέβαια αυτά τα ρεύματα λειτουργούν και λίγο ως συστήματα πίστης, οπότε τα πράγματα ξέφευγαν λεκτικά. Υπάρχει λίγο κι εδώ στην Αθήνα αυτό, αλλά τσακώνεσαι για πιο απλά πράγματα. Εδώ μπαίνουν τα «εγώ» και τα κοινωνικά. Είμαστε ακόμα σε επίπεδο κλίκας και τώρα ξεκινά η τάση να δημιουργηθεί κάποιο αντίστοιχο σύστημα πίστης. Τώρα διαμορφώνονται πιο ομαλά τα καλλιτεχνικά ζητήματα.

Και μετά έρχεται το Λος Αντζελες.

Εμεινα εκεί για οκτώ χρόνια. Τότε έκανα ζωγραφική πιο έντονα και λιγότερο καταγραφή με αφηρημένα πράγματα και είχα σταματήσει τις φιγούρες. Τώρα κάνω μία αλλαγή από το Λος Αντζελες και θα τη δείξω στην Αθήνα. Τώρα ξεκινάω από το μηδέν. Σε προηγούμενες δουλειές είχα ως βάση ready made εικόνες από παλιά περιοδικά, βιβλία στο Δίκτυο και έφτιαχνα έναν κόσμο. Τώρα εκμεταλλεύομαι σε όλες του τις πτυχές το στούντιό μου στην Κυψέλη. Είναι μία διαδικασία που ανοίγει ταυτόχρονα πολλούς δρόμους, διαλέγω έναν και τον δουλεύω. Είναι μία αλλαγή μέσα στην οποία ψάχνομαι κι εγώ αρκετά και φαντάζομαι θα πάρει καιρό».

Με την επιστροφή σου εδώ τι βλέπεις;

Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν ταξιδέψει και δει διαφορετικά πράγματα, οπότε είναι ανεκτικοί στις προσπάθειες και τα πολλαπλά ρεύματα. Ενώ πιο παλιά ήταν λίγο πιο κλειστά όρια. Πριν φύγω υπήρχε αυστηρά το Κολωνάκι ή το Ψυρή ως γεωγραφία της τέχνης στην Αθήνα. Τώρα είναι διάχυτη παντού, ένα πράγμα ελεύθερο που κινείται. Οι άνθρωποι της ηλικίας μου δεν σηκώνουν τείχη και καλλιτεχνικά σύνορα. Σίγουρα οι καλλιτέχνες στην Ελλάδα δεν μπορούν να είναι ποπ. Είναι εννοιολογικοί, έχουν πρόβλημα ιδιώματος. Καθένας αποσκοπεί στο προσωπικό του ιδίωμα. Δεν είναι εύκολο να υπάρξουν συμπράξεις. Τελευταία η ζωγραφική και η γλυπτική έχουν επιστρέψει. Οπότε είναι πιο εύκολο να κάνεις ουσιαστικό πειραματισμό στην εικόνα και στο θέμα.

Τώρα η Αθήνα είναι πόλη γεμάτη ενδιαφέρον. Οχι μόνο λόγω documenta, αλλά από την πρώτη Μπιενάλε της Αθήνας έγινε η ζύμωση, δημιουργήθηκε ένα ανοιχτό πεδίο διερεύνησης που με την documenta αναπτύχθηκε περισσότερο. Οι καλλιτέχνες από το εξωτερικό εξακολουθούν κι έρχονται για να μείνουν, να δουλέψουν και να δείξουν εδώ. Τους έδωσε τη δυνατότητα να μη νιώθουν ότι βρίσκονται σε μια τελειωμένη επαρχία, αλλά ότι συμμετέχουν σε έναν ιστό. Το μόνο προβληματικό τώρα πια είναι ότι προκάλεσαν την άνοδο του airbnb, την άνοδο των ενοικίων και όλες τις δυσκολίες που συζητάμε συχνότερα τελευταία στην ανεύρεση των χώρων μας.

Στο τρέχον τεύχος του περιοδικού «Nomas» συμμετέχεις «πειράζοντας» εικαστικά μία μόδα.

Μου πρότεινε ο Γιάννης Καρλόπουλος να κάνουμε κάτι γύρω από ένα editorial μόδας. Αντρικά ρούχα κυρίως, ό,τι κι αν αυτό σημαίνει στην εποχή μας… Εκανα τη φωτογράφιση στο στούντιο. Με ενδιέφερε γιατί ήθελα να φτιάξω εικόνες και να χρησιμοποιήσω τα μοντέλα και τα ρούχα σαν να ήταν αξεσουάρ για τη δουλειά μου. Οι συνδυασμοί του στυλίστα Μάνου Τζότζου ήταν καλοί γιατί μου έβγαζε φόρμες ιδιαίτερες και πολύ ολοκληρωμένες για να γίνουν τα πειράγματα.

Συνόδεψες τις φιγούρες της μόδας και με σύμβολά σου: καραβάκι, φραουλίτσες, φοίνικας, δράκος…

Είναι πράγματα πολλών ετών, ζωγραφίζοντας από παιδί, και επανέρχονται. Τα σχολικά μου βιβλία είναι γεμάτα από τέτοια. Βρήκα ένα τετράδιό μου πρόσφατα ψάχνοντας να δω τη γλώσσα που γεννιόταν τότε. Αυτά τα παιδικά σύμβολα, οι γραμμές, σε εμένα δεν έβγαζαν ποτέ γλύκα. Η παιδική ζωγραφική μού έβγαζε μια προσπάθεια. Αυτές οι γραμμές που σπάνε είναι η προσπάθεια του πιτσιρικά να κάνει μία γραμμή, γιατί έχει μία ευθεία στο κεφάλι του. Δεν έχει μία τεθλασμένη. Ομως προκύπτει τεθλασμένη επειδή δεν μπορεί το χέρι του να τη φτιάξει ευθεία. Βέβαια το βρίσκω πολύ ενδιαφέρον, επειδή αυτά δημιουργούν ρυθμό και χαλάνε την ικανότητα του χεριού. Μου αρέσει. Η ζωγραφική είναι τεχνική. Τη μαθαίνεις. Το τι τελικά λέει μια εικόνα έχει να κάνει με τις προθέσεις σου παρά με το τι μπορείς να φτιάξεις σε μια εικόνα.

Και τα «παιδικά» τατουάζ που γεμίζουν τα χέρια σου;

Αυτά προκύπτουν καθώς μιλάω με φίλους και σχεδιάζω. Αυτά τα τατουάζ που μοιάζουν παιδικά και όχι ενός μάτσο τύπου δεν δηλώνουν συμμετοχή στον πόνο. Είμαι ενθουσιασμένος όταν τα κάνω. Υπάρχουν στα χέρια μου σαν καταγραφή του ενθουσιασμού. Οι νταρκίλες όμως φαίνονται αλλού.