Γιορτινό βλέμμα για το ’21 {CR}

Η Επανάσταση του 1821 κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είναι το ιδρυτικό γεγονός του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Είναι το συμβάν που κατέστησε δυνατή την ανάδυση από τα ερέβη της ιστορίας του νεοελληνικού έθνους και τη συγκρότησή του σε κράτος και κοινωνία.

Η εκδήλωσή της όμως και η δεκαετής, περίπου, διάρκειά της είχε τα αναγκαία προαπαιτούμενα. Τέτοια ήταν η προηγηθείσα συγκρότηση κοινωνικών και οικονομικών δυνάμεων στον ελληνικό πληθυσμό που επιζητούσαν πλέον την εθνική τους αυτονομία, η δημιουργία επαναστατικών οργανώσεων στα κέντρα του παροικιακού Ελληνισμού, η ανάπτυξη του ρομαντικού φιλελληνικού κινήματος και η ύπαρξη στις υπόδουλες περιοχές, με διάφορες μορφές, πότε ανυπότακτων και πότε ενσωματωμένων στο οθωμανικό σύστημα οργάνωσης, αρκετών συγκροτημένων ένοπλων ομάδων, των γνωστών αρματολών και κλεφτών. Παράλληλα άρχισε και η ιδεολογική συγκρότηση του επαναστατικού εθνικού αιτήματος. Εκτός από τις διάφορες απλοϊκές λαϊκές δοξασίες, καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωσή του είχαν η Γαλλική Επανάσταση και οι ιδέες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Τις πολλαπλές αποκρυσταλλώσεις αυτών των εμβληματικών και αλληλένδετων γεγονότων, «μετακένωσε» στον υπόδουλο Ελληνισμό ένα μικρό αλλά υπολογίσιμο στρώμα διανοουμένων, με μεταφράσεις, με πρωτότυπα έργα, με εκδόσεις εντύπων, με τη διδασκαλία και τη δημιουργία σχολών σε διάφορες πόλεις. Το πολιτισμικό και πολιτικοκοινωνικό αυτό κίνημα ονομάστηκε νεοελληνικός διαφωτισμός και συνετέλεσε ιδιαίτερα στην εθνική αυτοσυνειδησία και στην αφύπνιση των Ελλήνων. Η πιο ριζοσπαστική πλευρά του δε, εκτός από την εναντίωση στη ζοφερή οθωμανική κυριαρχία, επεξέτεινε την κριτική της και στις παραδοσιακές εξουσιαστικές κοινωνικές δυνάμεις στο εσωτερικό της υπόδουλης ελληνικής κοινωνίας.

Ο συνδυασμός όλων αυτών και η αναγκαστικά θετική στάση, κάποια στιγμή, των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής, είχαν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Η διαδρομή όμως ήταν δύσκολη και αιματηρή. Τον ενθουσιασμό των πρώτων νικών διαδέχθηκε η πίκρα των ηττών και των σφαγών, ο ηρωισμός συμβάδισε με οξύτατες εμφύλιες συρράξεις και η αυταπάρνηση με αθλιότατες συμπεριφορές. Ομως όλες αυτές οι σύμφυτες με κάθε μεγάλο ιστορικό γεγονός καταστάσεις και συμπεριφορές δεν μειώνουν την αξία της Επανάστασης. Το κράτος που κυοφόρησε, παρά τις μεταπτώσεις της Ιστορίας που βίωσε, δημιούργησε σύγχρονους θεσμούς, εντάχθηκε εξαρχής στην ευρωπαϊκή, πολιτική και οικονομική στρατηγική, επέκτεινε τα σύνορά του και ενσωμάτωσε το μεγαλύτερο μέρος των ελληνικών πληθυσμών της ευρύτερης περιοχής.

Σε λίγο καιρό συμπληρώνονται 200 χρόνια από το 1821 και η Ελλάδα, παρά την υπαρξιακή σχεδόν κρίση που διέρχεται, είναι παρούσα, ανάμεσα στα πιο αναπτυγμένα κράτη του κόσμου. Προφανώς και πρέπει να αναδειχθεί και να γιορταστεί αυτή η επέτειος. Εκείνο που χρειάζεται είναι ο κριτικός αναστοχασμός του θαυμαστού αυτού γεγονότος. Η μελέτη και η έρευνά του δηλαδή, η ανάδειξη των επιτευγμάτων αλλά και των λαθών του, η απομυθοποίησή του συχνά και η ερμηνεία των εσωτερικών του συγκρούσεων, η ένταξή του στη διαχρονία της ευρωπαϊκής Ιστορίας. Και βέβαια η επανάγνωση των πεπραγμένων ή μη της ελληνικής κοινωνίας μέχρι τώρα, των πολλών ενδημικών της παθογενειών, της πολιτισμικής της συχνά αμφισημίας. Το ζητούμενο δε της επετείου δεν πρέπει να είναι η εκ νέου κατασκευή μιας ενιαίας εθνικής αφήγησης, αλλά η εκφορά των υπαρκτών πολλών και διαφορετικών λόγων για το 1821, χωρίς καταγγελίες και εξοβελισμούς. Ο ελεύθερος κριτικός έλεγχος του ιστορικού παρελθόντος είναι προϋπόθεση για την ανοικτή κοινωνία του παρόντος.

Ο Κώστας Καρακώτιας είναι νομικός – κριτικός βιβλίου