Ο άνθρωπος που γνώριζε σινεμά

Ο Αλφρεντ Χίτσκοκ είναι κυρίως γνωστός για την πρωτοπορία της οπτικής έκφρασής του, η οποία πάντοτε ανανεωνόταν και κατά περίεργο τρόπο πάντοτε έμενε η ίδια. Ξεκίνησε την κινηματογραφική καριέρα του κατά τη διάρκεια του βωβού κινηματογράφου, πράγμα το οποίο εξηγεί με σαφήνεια γιατί ακόμα και στις ομιλούσες ταινίες στηρίχθηκε κυρίως στην εικόνα ως μέσο «μεταφοράς» συναισθημάτων. Γνώριζε πώς να στήνει και να κινηματογραφεί έξυπνες σκηνές και ανέκαθεν αναζητούσε νέους τρόπους για να πει ιστορίες. «Εχω γίνει ένα σώμα ταινίες» είχε πει κάποτε. «Είμαι όλες αυτές οι ταινίες». Πράγματι, κάθε ήρωας σε κάθε ταινία του αποτελούσε μέρος ενός ξεκάθαρου «χιτσκοκικού σύμπαντος» και όλοι τους εξωτερίκευαν τους φόβους, τα κρυφά πάθη και τη φαντασία του δημιουργού.

Ακόμα και σήμερα δεν μπορεί να χωνέψει κανείς το γεγονός ότι ο Χίτσκοκ, σκηνοθέτης που έχει πραγματικά επηρεάσει τόσο πολύ τον κινηματογράφο – στη σκέψη, στην τεχνική, στο ντεκουπάζ, στη χρήση της μουσικής, σε όλα! -, δεν βραβεύθηκε ποτέ με Οσκαρ για δουλειά του. Μετρούσε πέντε υποψηφιότητες στην κατηγορία της σκηνοθεσίας, αλλά του δόθηκε μόνο ένα τιμητικό στη δύση της καριέρας του.

Ολες οι ταινίες του είχαν σταθερές βάσεις. Βασίζονταν σε μυθιστορήματα, θεατρικά έργα και διηγήματα. Ο ίδιος δεν έγραφε ποτέ τα σενάρια. Γιατί ήταν σκηνοθέτης. Φυσικά, μπορεί να έδινε προτεραιότητα στην εικόνα, ταυτοχρόνως όμως γνώριζε τη σημασία της ιστορίας, η οποία ούτως ή άλλως θα έπρεπε καταρχήν να ειπωθεί προτού μετατραπεί σε ταινία. Συνεπώς, η συγγραφή των σεναρίων του ήταν περισσότερο σημαντική απ’ όσο πιθανόν να φαίνεται και η συνεργασία του με τους συγγραφείς ένα από τα ιδιαιτέρως σημαντικά στοιχεία των ταινιών του (προτιμούσε πάντοτε τους ήδη διάσημους συγγραφείς, όπως ο Θόρντον Γουάιλντερ, ο Μπεν Χεκτ και ο Ρόμπερτ Σέργουντ, διότι είχαν τις λιγότερες φιλοδοξίες και δεν έγραφαν για τη φήμη τους αλλά για την ταινία).

Ασχολήθηκε με έργα των Δάφνης ντι Μοριέ («Τα πουλιά»), Ρόμπερτ Μπολτ («Ψυχώ»), Πιερ Μπουαλό – Τόμας Νάρσεγιακ («Ο δεσμώτης του ιλίγγου»), Κορνέλ Γούλριτς («Σιωπηλός μάρτυς»), Πάτρικ Χάμιλτον («Η θηλιά») και πολλών άλλων. Επίσης, ο Χίτσκοκ συνεργαζόταν τόσο στενά με τους σεναριογράφους του, που μπορούσε να φανταστεί την ταινία προτού τα γυρίσματα αρχίσουν. Για αυτή την καρπερή συνεργασία με τους σεναριογράφους του είπε κάποτε: «Οταν τελικά ετοιμάζομαι να δουλέψω στα πλατό και να γυρίσω την ταινία, νιώθω ότι ρουτινιάζω». Πράγμα που σήμαινε ότι είχε τόσο «ζωντανή» την εικόνα των σεναρίων και των σκίτσων από τα storyboards στο μυαλό του, που δεν περίμενε τίποτε να στραβώσει. Ουσιαστικά, η δουλειά του είχε τελειώσει πριν καν αρχίσει!

Συνηθισμένοι άνθρωποι σε ασυνήθιστες καταστάσεις

«Βάλε έναν συνηθισμένο, κοινό άνθρωπο σε μια ασυνήθιστη κατάσταση και κράτα τον εκεί» είπε κάποτε ο Χίτσκοκ. «Κάνε το όμως με χιούμορ». Αυτός ήταν ο κατά τον σκηνοθέτη ορισμός του «χιτσκοκικού ήρωα». Ο Χίτσκοκ ήταν ένας άνθρωπος που δεν ήθελε ποτέ να αφήνει τα πράγματα στην τύχη. Δεν του άρεσε το απρόβλεπτο και λάτρευε το οικείο. Είχε πάντοτε την ίδια γυναίκα στο σπίτι και στη δουλειά του. Οποτε ταξίδευε ζητούσε να μείνει στα ίδια ξενοδοχεία, τα ίδια δωμάτια! Ηθελε καθαρούς ορίζοντες. Ηθελε, με άλλα λόγια, ακριβώς τα όσα δεν επέτρεπε στους άντρες ήρωες των ταινιών του να έχουν. Αθώοι άνθρωποι που έμπλεκαν άσχημα σε απρόβλεπτες, εκτός ελέγχου καταστάσεις. Η τύχη, συχνά, τους βοηθούσε να γλιτώσουν: ο Κάρι Γκραντ («Στη σκιά των τεσσάρων γιγάντων»), ο Χένρι Φόντα («13 εγκλήματα ζητούν ένοχο») και ο Τζέιμς Στιούαρτ («Ο δεσμώτης του ιλίγγου»). Ο ιστορικός Λοράν Μπουζερό θεωρεί ότι πιθανότατα υπάρχουν ψήγματα από την προσωπικότητα του Χίτσκοκ σε όλους τους πρωταγωνιστές των ταινιών του, αλλά και πως δεν χωρά αμφιβολία στο ότι αυτοί οι ήρωες αντιπροσωπεύουν τον τύπο ανθρώπου που ο Χίτσκοκ πολύ θα ήθελε να είναι και που ποτέ, βεβαίως, δεν ήταν.

Το ίδιο ενδιαφέρον όμως προκαλούν και οι «κακοί» των ταινιών του. «Πάντοτε τους φτιάχνω ευγενικούς και γοητευτικούς» είχε πει ο σκηνοθέτης. «Είναι λάθος να πιστεύεις ότι οι εγκληματίες θα πρέπει να φτερνίζονται απωθητικά, να στρίβουν τα μαύρα μουστάκια τους προκλητικά ή να κλωτσούν σκύλους στο στομάχι. Μερικοί από τους πιο διάσημους δολοφόνους στην ιστορία της εγκληματολογίας χρειαζόταν να είναι γοητευτικοί για να παρασύρουν και να σκοτώσουν τα θύματά τους. Το πραγματικά τρομακτικό με τους εγκληματίες είναι η ενάρετη επιφάνειά τους».

Με το κυνικό χιούμορ και τη συγκεκριμένη (περιέργως καθαρή) άποψή τους για τον κόσμο, οι εγκληματίες του Χίτσκοκ κατάφεραν να γίνουν εξίσου συμπαθείς στα μάτια του κοινού με τους θετικούς ήρωές του. Οταν έρχεται η στιγμή να αποδείξουν ότι μπορούν να ξεπεράσουν τα όριά τους, είναι πολύ αργά για να τους αντιπαθήσουμε. Τα πρόσωπα πολλές φορές παραπλανούν, όμως τα λόγια απεικονίζουν την πραγματικότητα.

Το «αδύναμο» φύλο

Σε ό,τι αφορά τις γυναίκες, ο Χίτσκοκ δήλωνε ντροπαλός. «Τις θεωρώ πολύ δύσκολα πλάσματα» έλεγε. Μάλιστα, είχε εξομολογηθεί στον Φρανσουά Τριφό ότι όταν στα 25 του έμαθε για πρώτη φορά τη βιολογική σημασία της λέξης «περίοδος», δεν πίστευε στα αφτιά του. Ισως για αυτόν τον λόγο το γυναικείο φύλο ανέκαθεν έπαιζε σημαντικό ρόλο στις ταινίες αλλά και στη ζωή του. Δεν χωρά καμία αμφιβολία στο ότι ο ίδιος υπήρξε χαρακτηριστικός «μαμάκιας». Λέγεται πως όταν ήταν μικρός στεκόταν τα βράδια δίπλα στο κρεβάτι της μητέρας του, Εμα Τζέιν Γουέλαν Χίτσκοκ, και απαντούσε στις ερωτήσεις της για το πώς πέρασε την ημέρα του. Διόλου τυχαία οι μητέρες των ταινιών τού Χίτσκοκ, εκτός από σπάνιες εξαιρέσεις, είναι γυναίκες καταπιεστικές, κυρίαρχες καταστάσεων, δημαγωγικές και κακές, όπως για παράδειγμα η Λεοπολντίν Κονσταντίν, μητέρα του Κλοντ Ρέινς στην «Υπόθεση Νοτόριους». Οταν ο Χίτσκοκ παντρεύτηκε, το έκανε για όλη τη ζωή του. Η Αλμα Ρεβίλ (που έμεινε μαζί του από το 1926, όταν παντρεύτηκαν, μέχρι τον θάνατό του, το 1980) προερχόταν από τον ίδιο χώρο. Είχε ξεκινήσει την καριέρα της το 1916 ως ηθοποιός, μοντέρ, υπεύθυνη ροής σεναρίου και σεναριογράφος. Από το 1965 η συμμετοχή της στις ταινίες του ανδρός της ήταν αισθητή.

Ο Χίτσκοκ είχε επίσης πιστές γραμματείς. Προσωπική βοηθός του από το «Under Capricorn» (1949) μέχρι την τελευταία ταινία του, την «Οικογενειακή συνωμοσία» (1976), ήταν η Πέγκι Ρόμπερτσον. Για τη σεναριογράφο Τζόαν Χάρισον, συνεργάτριά του σε πολλές ταινίες, είχε πει: «Υπάρχουν δύο γυναίκες που θα μπορούσα να παντρευτώ. Η Αλμα, την οποία παντρεύτηκα, και η Τζόαν, την οποία δεν παντρεύτηκα».

Βεβαίως, για το κοινό, πέρα από κάθε άλλη γυναίκα υπήρχαν οι γυναίκες ηθοποιοί του Χίτσκοκ, οι χαρακτηριστικότερες των οποίων ήταν ξανθιές. Οταν σκεφτόμαστε ταινίες του Χίτσκοκ, το μυαλό μας αυτομάτως πηγαίνει σε αυτές. Ινγκριντ Μπέργκμαν, Κιμ Νόβακ, Τίπι Χέντρεν, Τζόαν Φοντέν, Γκρέις Κέλι. Γυναίκες δυνατές; Οχι ακριβώς. Ηταν φαινομενικώς δυνατές καθώς μέσω του κατάλληλου άντρα – και πάντοτε υπήρχε ο κατάλληλος άντρας – «έλιωναν» σαν το βούτυρο. Ή κατέληγαν… φέτες, όπως η Τζάνετ Λι στο «Ψυχώ», μία από τις πρώτες ταινίες, στην οποία η βασική πρωταγωνίστρια εξαφανίζεται έχοντας δολοφονηθεί σχεδόν στο μέσον της ταινίας!

Ο Χίτσκοκ ηθοποιός

Η χαρακτηριστική, στρογγυλή μορφή του Αλφρεντ Χίτσκοκ έγινε το σήμα κατατεθέν των ταινιών του, τις οποίες το κοινό στην κυριολεξία ξεψάχνιζε για να τον ανακαλύψει! Αργότερα, ο Χίτσκοκ υπήρξε παρουσιαστής της τηλεοπτικής σειράς «Alfred Hitchcock Presents» (μικρές, απολαυστικές ιστορίες φόνου), ενώ το πιο διάσημο τρέιλερ στην ιστορία του κινηματογράφου είναι εκείνο της ταινίας «Ψυχώ» επειδή ξεναγός ήταν ο ίδιος οδηγώντας τους θεατές στα έγκατα του Bates’ Motel. Ορισμένες φορές εμφανιζόταν τόσο αστραπιαία που η αναγνώρισή του δεν ήταν βέβαιη. Οταν το «Ποιος σκότωσε τον Χάρι» βγήκε για πρώτη φορά στις αίθουσες, στη διαφημιστική του καμπάνια αναφερόταν πως πρόκειται για την ταινία όπου ο Χίτσκοκ, για πρώτη φορά ύστερα από τόσα χρόνια, δεν κάνει τη συνηθισμένη εμφάνισή του!

Οταν τον διακρίνουμε εύκολα, βλέπουμε έναν κύριο απλώς να περπατά: στα «39 σκαλοπάτια», στο «Murder», στην «Εξαφάνιση της κυρίας», στη «Θηλιά» και αλλού. Στην «Υπόθεση Παραντάιν» κουβαλά ένα τσέλο. Στη «Ρεβέκκα» περιμένει έξω από τον τηλεφωνικό θάλαμο όπου βρίσκεται ο Τζορτζ Σάντερς. Στη «Φρενίτιδα» τον διακρίνουμε με το χαρακτηριστικό καπέλο του ανάμεσα στο πλήθος που παρακολουθεί την αστυνομία επί το έργον (έχει μόλις βρεθεί το πτώμα μιας γυναίκας στον Τάμεση). Στη «Σκιά των τεσσάρων γιγάντων» μπαίνει σε ένα λεωφορείο. Στο «Κυνήγι του κλέφτη» βρίσκεται ήδη στο λεωφορείο. Στον «Αγνωστο του Εξπρές» μπαίνει σε ένα τρένο. Στο «Τηλεφωνήσατε ασφάλεια αμέσου δράσεως», σε μια κορνιζαρισμένη φωτογραφία. Στην «Υπόθεση Νοτόριους» είναι καλεσμένος σε ένα πάρτι. Στη «Νύχτα αγωνίας» βρίσκεται μέσα σε ένα ασανσέρ. Τέλος, στην «Οικογενειακή συνωμοσία», το κύκνειο άσμα του, βλέπουμε τη σιλουέτα του μέσα από ένα παράθυρο. Η τελευταία εμφάνισή του.