Η Δύση σε υποχώρηση

Οι δύο γεωπολιτικές κρίσεις που εκτυλίσσονται παράλληλα στη Μέση Ανατολή τις τελευταίες εβδομάδες – η διαμάχη ΗΠΑ – Τουρκίας σχετικά με την αγορά από την τελευταία των ρωσικών οπλικών συστημάτων S-400 και η σύλληψη βρετανικού πλοίου από το Ιράν στα Στενά του Ορμούζ – αναδεικνύουν το ίδιο φαινόμενο: τη ραγδαία μείωση του γεωπολιτικού βάρους της Δύσης στη Μέση Ανατολή προς όφελος αναδυόμενων περιφερειακών δυνάμεων.

Ο πρώτος παράγοντας αποδυνάμωσης της Δύσης είναι στρατηγικού χαρακτήρα: η ψαλίδα που χωρίζει δυτικές από μη δυτικές δυνάμεις σε διάφορους δείκτες ισχύος – στρατιωτικές δυνατότητες, δημογραφική δυναμική, οικονομικό μέγεθος – κλείνει συνεχώς, με αποτέλεσμα η πειθάρχηση των δεύτερων στις επιθυμίες των πρώτων να μην είναι πια αυτονόητη. Το οικονομικό μέγεθος της Τουρκίας της δίνει την αυτοπεποίθηση να εξετάζει διαφορετικές συνεργασίες, πέραν της μονομερούς συμμαχίας με τις ΗΠΑ. Στα Στενά του Ορμούζ από την άλλη, το κάποτε υποτελές στη Βρετανία Ιράν απέδειξε ότι η άλλοτε θαλασσοκράτειρα και εγγυήτρια της ελεύθερης ναυσιπλοΐας δεν μπορεί πια να εγγυηθεί την ασφάλεια ούτε των δικών της πλοίων.

Σοβαρότερη πηγή αδυναμίας όμως είναι οι ανακολουθίες και οι εσωτερικές διαιρέσεις της Δύσης. Ενώ αρχικά το αμερικανικό Κογκρέσο συζητούσε την επιβολή σοβαρών κυρώσεων εις βάρος της Τουρκίας, η πολιτική αυτή εκτροχιάστηκε από τους προσωπικούς χειρισμούς του προέδρου Τραμπ στις επαφές του με τον Ερντογάν. Aποτέλεσμα της εσωτερικής πολιτικής παράλυσης στις ΗΠΑ είναι ότι, εκτός της αποβολής της από το πρόγραμμα των αεροπλάνων F-35, η Τουρκία μέχρι στιγμής δεν φαίνεται ότι θα υποστεί άλλη τιμωρία από την Ουάσιγκτον.

Ακόμα μεγαλύτερη κακοφωνία εμφανίζει η Δύση στην ιρανική κρίση. Αν και οδεύει ολοταχώς προς ένα άτακτο Brexit, η Βρετανία απευθύνθηκε στους Ευρωπαίους για τη δημιουργία μιας δύναμης προστασίας της ναυσιπλοΐας στον Κόλπο, καθώς συμφωνεί με την ΕΕ στο ότι οι διπλωματικές σχέσεις με το Ιράν πρέπει να διατηρηθούν, σε αντίθεση με τις ΗΠΑ που βρίσκονται σε τροχιά σύγκρουσης με την Τεχεράνη. Ενώ όμως οι Ευρωπαίοι ήταν καταρχήν θετικοί, η συμμετοχή τους ήδη σαμποτάρεται από τους δισταγμούς της Γερμανίας, η οποία μένει πιστή στο στρατηγικό της δόγμα «ας βγάλουν οι άλλοι τα κάστανα από τη φωτιά».

Τα παραπάνω έχουν σημασία και για την Ελλάδα ενόψει των τουρκικών γεωτρήσεων στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι ασθενείς κυρώσεις που συμφώνησε η ΕΕ ενάντια στην Τουρκία για παραβίαση της κυπριακής κυριαρχίας, σε συνδυασμό με την ασθενέστερη του αναμενομένου αντίδραση των ΗΠΑ για τους S-400, προϊδεάζουν για τις πραγματικές δυνατότητες και τη θέληση της Δύσης να απαντήσει αποφασιστικά σε νέες προκλήσεις της Αγκυρας.

Οπως στην περίοδο 1999-2010, όταν προσέβλεπε στην ήπια ισχύ των αξιών της Δύσης για να μεταρρυθμιστεί η Τουρκία, η Ελλάδα και σήμερα επενδύει υπέρμετρες προσδοκίες στους συμμάχους της, αυτή τη φορά στο γεωπολιτικό και στρατηγικό τους βάρος, για να περιοριστεί η τουρκική επιθετικότητα. Οι πρόσφατες εξελίξεις στην περιοχή κάνουν σαφές ότι, όσο χρήσιμες και αν είναι, οι συμμαχίες τελικά δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τη δική μας ετοιμότητα και αποφασιστικότητα να υπερασπιστούμε την ασφάλεια και τα συμφέροντά μας.

Ο δρ Αγγελος Χρυσόγελος είναι ερευνητής στο Weatherhead Center for International Affairs του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ