Συρρικνωμένοι εγκέφαλοι, λαϊκιστές ηγέτες

Αυτή είναι μια ιστορία τού πώς το χειρότερο είδος λαϊκής τηλεόρασης άνοιξε τον δρόμο για το χειρότερο είδος λαϊκιστικής πολιτικής. Και είναι βασισμένη σε στοιχεία. Ξεκινά με την ελευθέρωση των ιταλικών συχνοτήτων από τη μακροχρόνια κυριαρχία της RAI, της – σοβαρής, κατά γενική ομολογία – δημόσιας ραδιοτηλεόρασης. Τη δεκαετία του 1980, ένας επιθετικός και ξεδιάντροπα χονδροειδής σταθμός ονόματι Mediaset εισέβαλε στην αγορά και άρχισε να εξαπλώνεται ανά τη χώρα, εξαγοράζοντας μικρά τοπικά κανάλια και αντιτάσσοντας στην επιμορφωτική αποστολή της RAI μεγάλες δόσεις από κινούμενα σχέδια, αθλητικά, σαπουνόπερες, ταινίες και άλλα ελαφρά ψυχαγωγικά προγράμματα.

Μέχρι να φτάσει το 1990, 49 στους 50 Ιταλούς είχαν πρόσβαση στον Mediaset – η μισή χώρα είχε αποκτήσει πρόσβαση μέσα σε μόλις πέντε χρόνια. Αυτά τα ασυνήθιστα γεγονότα επέτρεψαν σε μια ομάδα ιταλών οικονομολόγων να συγκρίνουν πόλεις που είχαν εξαρχής Mediaset με άλλες, κατά τα λοιπά ισοδύναμες πόλεις που δεν τον απέκτησαν παρά αργότερα, και να υπολογίσουν έτσι πώς μερικά επιπλέον χρόνια trash τηλεόρασης μπορούν να επηρεάσουν την πολιτική μιας κοινωνίας.

Τα αποτελέσματα που καταγράφουν στην «American Economic Review» ο Ρούμπεν Ντουράντε από το Πανεπιστήμιο Πομπέου Φάμπρα της Βαρκελώνης, ο Πάολο Πινότι από το Πανεπιστήμιο Μποκόνι του Μιλάνου και ο Αντρέα Τεζέι από το Πανεπιστήμιο Queen Mary του Λονδίνου είναι ζοφερά: η έκθεση στα ανούσια προγράμματα του Mediaset έφερε άνοδο της στήριξης σε λαϊκιστές υποψηφίους που εμπορεύονταν απλά μηνύματα και εύκολες απαντήσεις. Οσο μεγαλύτερη η έκθεση τόσο μεγαλύτερη η στήριξη.

Μπορεί βέβαια να σκεφτεί κανείς πως ο συσχετισμός αυτός έχει μια προφανή εξήγηση: ιδρυτής και μεγαλομέτοχος του Mediaset άλλωστε είναι ένας από τους πρώτους διδάξαντες λαϊκιστές, ο πρώην πρωθυπουργός της Ιταλίας Σίλβιο Μπερλουσκόνι. Οπως επισημαίνει ωστόσο στην «Washington Post» ο Αντριου βαν Νταμ, οι ερευνητές έκαναν πολλή δουλειά προκειμένου να αποδείξουν ότι αυτό δεν είναι απλώς ένα «εφέ Μπερλουσκόνι». Καταρχήν, η αύξηση της στήριξης σε λαϊκιστές υποψηφίους δεν αφορά μόνο τον Μπερλουσκόνι, επεκτείνεται και στους λαϊκιστές ανταγωνιστές του, ιδιαίτερα στο Κίνημα Πέντε Αστέρων, που βγήκε πέρυσι πρώτο κόμμα στις ιταλικές εκλογές, κατέληξε όμως δεύτερος και καταϊδρωμένος κυβερνητικός εταίρος της ολοένα και ισχυρότερης Λέγκας του Ματέο Σαλβίνι.

Παρεμπιπτόντως, η κυβερνητική αυτή συμμαχία βρίσκεται σε τροχιά διάλυσης, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία. Από την έρευνα φάνηκε πως ο ρόλος της τηλεόρασης στην επιτυχία των λαϊκιστών έγκειται στην ψυχαγωγία, όχι στα πολιτικά μηνύματα. Την περίοδο που ορισμένες περιοχές της Ιταλίας είχαν μεγαλύτερη πρόσβαση στον Mediaset από άλλες, ούτε ο ίδιος ο σταθμός ούτε ο Μπερλουσκόνι είχαν μπει στην πολιτική. Ο Mediaset προσέφερε σχεδόν τρεις φορές περισσότερες ώρες ταινιών και ψυχαγωγίας από τη RAI και απέφευγε σχεδόν όλα τα ειδησεογραφικά και επιμορφωτικά προγράμματα. Οι ερευνητές διαπίστωσαν μάλιστα πως εκείνοι που επηρεάστηκαν περισσότερο ως ψηφοφόροι από το σαφώς χαμηλού επιπέδου πρόγραμμά του ήταν οι δύο ηλικιακές ομάδες που τον παρακολουθούσαν πιο πολύ: τα παιδιά κάτω των 10 χρόνων και οι ενήλικοι άνω των 55 χρόνων.

Τα παιδιά που παρακολουθούσαν Mediaset έγιναν μεγαλώνοντας «λιγότερο εκλεπτυσμένοι γνωσιακά και λιγότερο ενεργοί πολίτες» από τους συνομηλίκους τους που είχαν πρόσβαση εκείνη την περίοδο μόνο στη δημόσια ραδιοτηλεόραση και τους τοπικούς σταθμούς. Σε μια σειρά από ψυχολογικά και γνωσιακά τεστ που έγιναν σε νεοσύλλεκτους στον στρατό, οι νέοι άνδρες από περιοχές με μεγαλύτερη έκθεση στον Mediaset αποδείχθηκαν να έχουν 8%-25% περισσότερες πιθανότητες να συγκεντρώσουν τα χαμηλότερα σκορ. Σε ένα διεθνές τεστ που πραγματοποιήθηκε το 2012, οι ενήλικοι Ιταλοί από περιοχές που απέκτησαν πρόσβαση στον Mediaset προτού αυτοί κλείσουν τα δέκα τους χρόνια τα πήγαν σαφώς χειρότερα από τους άλλους, φάνηκε επίσης να είναι ξεκάθαρα λιγότερο ενεργοί και ώριμοι πολίτες. Δεν είναι παράξενο λοιπόν που αυτοί οι πολίτες γοητεύτηκαν από την απλοϊκή, λαϊκιστική ρητορική του Μπερλουσκόνι και αργότερα των Πεντάστερων.

Οσο για την ετέρα ηλικιακή ομάδα που επηρεάστηκε περισσότερο εκλογικά, τους άνω των 55, είχαν ήδη «κολλήσει» στη φτηνιάρικη ψυχαγωγία του Mediaset  όταν ο σταθμός άρχισε να προσφέρει κανονικό ειδησεογραφικό πρόγραμμα, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ήταν με άλλα λόγια ένας «στρατός» ήδη εκπαιδευμένος και έτοιμος να ακολουθήσει τον Μπερλουσκόνι και τον κάθε Μπερλουσκόνι. Δεν κατέστησε πιο συντηρητικούς τους ψηφοφόρους η τηλεόραση, επισημαίνουν οι ερευνητές. Μοιάζει να τους έκανε ωστόσο πιο ευάλωτους στην «αντισυστημική» ρητορική που προτιμούν οι ιταλοί λαϊκιστές κάθε είδους.

Και κάπως έτσι αποδεικνύεται πως η trash τηλεόραση έκανε τα παιδιά λιγότερο ευφυή (κάθε ώρα που περνούν βλέποντας τηλεόραση, προειδοποιούν οι ερευνητές, είναι μια ώρα που δεν διαβάζουν, δεν παίζουν έξω, δεν κάνουν παρέα με άλλα παιδιά, και αυτό μπορεί φυσικά να επηρεάσει μακροπρόθεσμα το τι άνθρωποι θα γίνουν) και επέτρεψε να αναδυθεί ένα κύμα λαϊκιστών ηγετών. Ολα αυτά στην Ιταλία, βέβαια. Πουθενά αλλού δεν συμβαίνουν τέτοια τρομακτικά πράγματα, έτσι δεν είναι;