«Υπήρξε μεγάλη αρχαιοκαπηλία σε Κέρο και Δασκαλιό»

Είναι η Δήλος του προϊστορικού Αιγαίου με ένα ιερό-αίνιγμα, στα σωθικά του οποίου κρύβονταν σπασμένα ειδώλια και αγγεία. Είναι το νησί που λεηλατήθηκε όσο λίγα από τους αρχαιοκάπηλους. Και είναι η ανασκαφή της Βρετανικής Σχολής Αθηνών και του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ στην οποία επέστρεψε σχεδόν μισό αιώνα μετά μια διεθνής ομάδα αρχαιολόγων με επικεφαλής τους καθηγητές λόρδο Κόλιν Ρένφριου και δρα Μάικλ Μπόιντ. Τα τελευταία 13 χρόνια η έρευνά τους όχι μόνο προσθέτει άγνωστα στοιχεία για τον πολιτισμό στο προϊστορικό Αιγαίο, αλλά ανατρέπει και την ανασκαφική διαδικασία. Και αυτό διότι χάρη στην τελευταία λέξη της τεχνολογίας – και με την υποστήριξη της Cosmote – κατά τις πλέον πρόσφατες ανασκαφικές περιόδους το χαρτί έμεινε στο συρτάρι και όλα τα δεδομένα καταγράφηκαν ψηφιακά, αναδεικνύοντας την ανασκαφή στην Κέρο, μία από τις ελάχιστες παγκοσμίως με ψηφιακό χαρακτήρα.

Πόσο έχει αλλάξει η εικόνα που έχουμε για την Κέρο και το Δασκαλιό ύστερα από 13 χρόνια ανασκαφών; Πόσα κομμάτια προστέθηκαν και πόσα εκτιμάτε ότι λείπουν από την πλήρη εικόνα;

Εχουμε πλέον μια σαφή εικόνα. Αρχικά θεωρήθηκε ότι οι θραύσεις των γλυπτών μπορεί να οφείλονται στους βιαστικούς και απρόσεκτους αρχαιοκάπηλους, αλλά τώρα είμαστε βέβαιοι ότι οι θραύσεις έγιναν κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού. Εχει προκύψει σαφώς η εικόνα της χρήσης και επανάχρησης των γλυπτών και των μαρμάρινων αγγείων σε άλλα νησιά, της θραύσης τους σε αυτά τα νησιά και της σκόπιμης μεταφοράς επιλεγμένων θραυσμάτων σε δύο ειδικούς αποθέτες στον Κάβο. Είναι επίσης ξεκάθαρο ότι υπήρξε εκτεταμένη αρχαιοκαπηλία, πολλά χρόνια πριν από το 1963, και ότι τα περισσότερα από τα θραύσματα που αφαιρέθηκαν τότε βρίσκονται σε ιδιωτικές  συλλογές και σε μερικά από τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου. Υπάρχει κι ένα επιπλέον πρόβλημα: πολλά από τα κομμάτια που εμφανίστηκαν στην αγορά εκείνη την εποχή ενδέχεται να είναι αντίγραφα, με αποτέλεσμα η κατάσταση να περιπλέκεται ακόμη περισσότερο, γεγονός που δυσχεραίνει επιπλέον την ακριβή εκτίμηση των δεδομένων.

Ποιοι ήταν οι κάτοικοι του Δασκαλιού;

Ηταν Κυκλαδίτες που είχαν την ευθύνη να συντηρούν το ιερό σε ετήσια βάση. Ως προς την καταγωγή τους, φαίνεται πιθανό ότι σχετίζονταν τόσο με τον πληθυσμό που ζούσε στην ηπειρωτική Ελλάδα και στη δυτική Ανατολία κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού και κατά αυτή την έννοια ήταν πρόγονοι των Μυκηναίων. Υπάρχουν ωστόσο στοιχεία αρχαίου γενετικού υλικού (αν και όχι από την Κέρο) που αποδεικνύουν ότι υπήρξαν εισροές πληθυσμού κατά τη Μέση και Υστερη Εποχή του Χαλκού που θα επηρέασαν επίσης την καταγωγή των Μυκηναίων.

Γιατί επελέγησαν η Κέρος και το Δασκαλιό για ένα τόσο σημαντικό ιερό;

Είναι δύσκολο να είμαστε σίγουροι, όπως είναι πάντα δύσκολο να καταλάβουμε για ποιον λόγο δημιουργήθηκε ένα ιερό σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία. Ωστόσο, η κεντρική θέση της Κέρου, δίπλα στη Νάξο, την Αμοργό και την Ιο, είναι ένας σημαντικός παράγοντας, όπως επίσης και ο ορεινός χαρακτήρας του ίδιου νησιού, ο οποίος είναι σίγουρα πολύ εντυπωσιακός. Αξίζει να σημειωθεί ότι 1.500 χρόνια αργότερα η Δήλος που ανέλαβε τον ίδιο ρόλο είχε αντίστοιχες αναλογίες.

Βάσει των αρχαιολογικών ευρημάτων, πώς θα περιγράφατε την καθημερινότητα των κατοίκων του Δασκαλιού;

Μπορούμε να πούμε πολλά πράγματα για τη ζωή τους. Ετρωγαν κριθάρι και σιτάρι, πρόβατα και ιδιαιτέρως αιγοειδή. Είχαν πρόσβαση στα σταφύλια, στο κρασί και στις ελιές. Η διατροφή τους, δηλαδή, ήταν σχεδόν η ίδια με εκείνη άλλων κατοίκων των Κυκλάδων. Είναι δύσκολο να εκτιμηθεί ο μόνιμος πληθυσμός σε ετήσια βάση επειδή ήταν πολύ μεγάλος ο αριθμός εκείνων που επισκέπτονταν το νησί για τις γιορτές. Εκτιμούμε ότι οι μόνιμοι κάτοικοι θα κυμαίνονταν μεταξύ 15 και 90. Τα σπίτια τους είχαν τοίχους από ξερολιθιές και  αποτελούσαν μια παλαιότερη εκδοχή των κτιρίων που επικρατούσαν παραδοσιακά στις Κυκλάδες από τη Νεολιθική Περίοδο μέχρι τον 18ο και τον 19ο αι. Ενδιαφέρον είναι και το ζήτημα της διοίκησης και της διακυβέρνησης. Δεν υπάρχουν επαρκείς ενδείξεις οργάνωσης (για παράδειγμα, σφραγιδόλιθοι ή πήλινες πινακίδες) που θα μαρτυρούσαν την ύπαρξη ενός προδρόμου των μινωικών ανακτόρων. Φαίνεται πιθανό ότι όσοι επισκέπτονται το ιερό και άφηναν ως προσφορά τα σπασμένα ειδώλια έφεραν επίσης φαγώσιμες και πόσιμες προμήθειες, τόσο για τους ίδιους όσο και για τους οικοδεσπότες τους, για όσο θα έμεναν στο Δασκαλιό.

Ποιο θεωρείτε το σημαντικότερο εύρημα που έχει έρθει στο φως έως τώρα από τις δύο νησίδες;

Μια ιδιαιτέρως σημαντική πτυχή είναι η εφαρμογή της μεταλλουργίας. Και ένα εύρημα που λείπει, προς απογοήτευσή μας, είναι αυτό των εργαστηρίων για την παραγωγή μαρμάρινων αγγείων και γλυπτών. Υποθέτουμε ότι αυτά βρίσκονταν κοντά στα λατομεία μαρμάρου, κυρίως στη Νάξο, που παραγόταν η πρώτη ύλη. Παρά το γεγονός ότι τα αναζητήσαμε κατά τη διάρκεια της έρευνάς μας στα νοτιανατολικά της Νάξου, δεν τα εντοπίσαμε. Ως πιο σημαντικό εύρημα, ωστόσο, θα χαρακτήριζα τον κεντρικό ρόλο που έπαιξαν το Δασκαλιό και ο Κάβος στον πρωτοκυκλαδικό πολιτισμό.

Πόσο μακριά είστε από τη λύση του γρίφου Κέρου – Δασκαλιού δεδομένου ότι ολοκληρώθηκε η έρευνα και δεν θα επιστρέψετε πλέον στο ανασκαφικό πεδίο;

Πιστεύουμε ότι καταφέραμε να φτάσουμε σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο κατανόησης τόσο των αρχαιολογικών ευρημάτων όσο και των κινήτρων εκείνων που επισκέπτονταν τακτικά την περιοχή για να κάνουν τελετουργικές προσφορές. Είναι δύσκολο να δώσουμε σαφή εικόνα του θρησκευτικού τους συστήματος, καθώς δεν υπάρχουν γραπτές πηγές. Πιστεύουμε ωστόσο ότι μπορούμε να περιγράψουμε με σχετική ακρίβεια τι έκαναν αυτοί οι άνθρωποι. Από την άποψη αυτή, οι λατρευτικές πρακτικές τους δεν ήταν ούτε πιο περίεργες, ούτε πιο ακραίες από άλλες συμβολικές δράσεις, τις οποίες μπορούμε να περιγράψουμε ως «θρησκευτικές».

info

H έκθεση «Δες Απέναντι έναν οικισμό στην Κέρο 4.500 χρόνια πριν» στο παλιό δημοτικό σχολείο Πάνω Κουφονησίου θα διαρκέσει έως τις 30 Σεπτεμβρίου. Είσοδος ελεύθερη