«Οι σκηνές βίας {LF}μας αποκτηνώνουν»{CR}

Συνάντηση με υπόκρουση ήπιας μουσικής στο καφέ του  ξενοδοχείου. Γύρω μας ασπρόμαυρες φωτογραφίες με στιγμιότυπα από τις ένδοξες στιγμές ανέγερσης του Χίλτον στην Αθήνα του 1958 και τις μετέπειτα αφίξεις διάσημων ενοίκων. Ωστόσο η παρουσία τού παρελθόντος στο παρόν δεν είναι κάτι το ανοίκειο για τον συνομιλητή  μου. Ο Νίκος Χρυσός, εκτός από συγγραφέας – και μάλιστα βραβευμένος μόλις στο δεύτερό του μυθιστόρημα -, είναι ιδιοκτήτης παλαιοβιβλιοπωλείου.

«Το παλαιοβιβλιοπωλείο προέκυψε σχεδόν από τύχη. Από το 2011. Ξεκίνησα σπουδάζοντας Βιολογία στην Αθήνα, μετά συνέχισα με κινηματογράφο στου Σταυράκου. Στου Σταυράκου, γύρω στα τέλη του ’90, πήγα γιατί ήθελα να μάθω να “βλέπω”. Να δω από μέσα, πιο ανατομικά την τέχνη. Ο κινηματογράφος στηρίζεται σε μια συνεργασία, με ανθρώπους που έχουν κοινό όραμα ή όταν υπάρχουν κεφάλαια. Το δεύτερο είναι πιο δύσκολο όταν είσαι νέος κινηματογραφιστής. Ειδικά τότε, πριν από το ψηφιακό, τα κόστη ήταν τρομακτικά γιατί στοίχιζαν άπειρα χρήματα τα φιλμ. Από την άλλη, συνειδητοποίησα στη σχολή ότι περιγράφω πιο εύκολα τον κόσμο με λέξεις παρά με εικόνες. Σκεφτόμουν ένα σενάριο και δεν μπορούσα να το φτιάξω εικόνα, να το σκεφτώ σαν σκηνοθέτης. Να πάρω δηλαδή μια εικόνα και να φτιάξω μια ατμόσφαιρα, δηλαδή εξωτερικό νύχτας, ο ήρωας κάθεται σε ένα τραπέζι σε ένα μπαρ και να φτιάξω το πρώτο πλάνο. Αυτό δεν το είχα, δεν μπορούσα να το σκεφτώ έτσι. Οι εικόνες στο μυαλό μου σχηματίζονταν σαν παράγραφοι κειμένου. Στο σινεμά η εικόνα υπάρχει ως περιβάλλων χώρος. Είναι όπως όταν ζεις μια εκπληκτική στιγμή και προσπαθείς να την αποτυπώσεις με μια φωτογραφία. Κατάλαβα ότι δεν μπορώ να επιλέξω ή να συνθέσω εκείνη την εικόνα που χτίζεις την περιρρέουσα ατμόσφαιρα».

«Μετά του Σταυράκου πήγα φαντάρος αλλά και πάλι δεν ήξερα τι να κάνω. Στο μεταξύ είχα τη σκέψη για ένα καινούργιο βιβλιοπωλείο. Ηταν όμως πιο σύνθετο, πιο εμπορικό. Σύχναζα ως φοιτητής σε παλαιοβιβλιοπωλεία ψάχνοντας λογοτεχνία, ιστορία, δοκίμια. Ηξερα τον χώρο ως επισκέπτης. Εμαθα ότι υπήρχε μια συλλογή προς διάθεση από κάποιον παλαιοβιβλιοπώλη που έφυγε από τη ζωή και βρέθηκα να είμαι ο νέος της κάτοχος. Εκείνη την εποχή δεν μπορούσα να φανταστώ το πώς στήνει κανείς ένα παλαιοβιβλιοπωλείο, πως μαζεύει μια σιρμαγιά από βιβλία. Ετσι μου δόθηκε μία συλλογή με μεγάλη ποικιλία, την οργάνωσα, την εμπλούτισα, έμαθα και τη δουλειά…».

Ανοίγουμε μεγάλη συζήτηση για τις βιβλιοθήκες, για τον τρόπο που ο παλαιοβιβλιοπώλης γίνεται επιμελητής της γνώσης, της ανάδειξης της λογοτεχνίας, φύλακας των λέξεων και των μυστικών που κρύβουν οι σελίδες των παλαιών βιβλίων. Λέμε ακόμη για την ανθρωπογεωγραφία, την ποικιλία των επισκεπτών που συχνάζουν σε έναν τέτοιον χώρο όπου φιλοξενούνται εξειδικευμένες γνώσεις και παράξενες ιστορίες.

«Υπάρχουν και ξενόγλωσσα βιβλία, το πιο παλιό μου είναι κάποια έκδοση του 1850 κάτι. Η δημιουργία και μιας ιστοσελίδας μάς βοήθησε πολύ γιατί λειτουργεί και ως βιτρίνα και μπορούμε να φιλοξενήσουμε και διαφορετικά είδη. Οπως ιταλικά, γερμανικά, αγγλικά βιβλία. Δεν είναι μια αντικερί. Εχει το φάσμα μεταχειρισμένων βιβλίων 3-5 ετών ή πολύ παλιών. Μελετητές, αναγνώστες, επιστημονικό προσωπικό που ερευνά κάποια δυσεύρετα στοιχεία μάς επισκέπτονται. Μπορείς να βρεις πρωτογενές υλικό ή περιοδικά. Υπάρχουν συλλέκτες διαφορετικών γενεών. Οπως οι πιτσιρικάδες που γεννήθηκαν το 2005 και μαζεύουν κόμικ της δεκαετίας του ’90. Τα θεωρούν… αρχαιολογία και τα συλλέγουν. Οι ερευνητές του Διαφωτισμού που αναζητούν εκδόσεις του Λόγιου Ερμή του Κοραή είναι άλλη κατηγορία συλλέκτη. Αλλά και όσοι αναζητούν ταξιδιωτικά κείμενα περιηγητών του 18ου αιώνα. Πράγματι, το πρώτο μου μυθιστόρημα στηρίχτηκε στην ανθρωπογεωγραφία. Αξιοποίησα πάρα πολλές αφορμές. Δεν μετέφερα αυτούσιες ιστορίες και πρόσωπα. Αλλά αξιοποίησα ατάκα από τον Αλφα, τον πυρήνα μιας ιστορίας από τον Βήτα και βέβαια όλη την εμπειρία του παλαιοβιβλιοπωλείου.

Μια χαρακτηριστική του ιδιαιτερότητα είναι ότι το παλαιοβιβλιοπωλείο σε παρασύρει σε μια ματαιότητα για τη δημιουργία. Εχοντας έναν όγκο βιβλίων από διαφορετικές εποχές βλέπεις την πορεία τους στον χρόνο. Συγγραφείς του 1910 και του 1920 ήταν μεγάλα εμπορικά ονόματα, σήμερα δεν τους θυμάται κανείς. Αυτό με απασχολεί πάντα. Ιδιαίτερα οι λησμονημένοι ποιητές. Δεν μπαίνω στη λογική τού τι αξίζει σε κάποιον. Γιατί άλλοι μηχανισμοί φτιάχνουν την αξία σήμερα ενός συγγραφέα. Θέλω να πω ότι μέσα στο παλαιοβιβλιοπωλείο αναλογίζεσαι τη διαφορετική δυναμική που έχουν στην εποχή τους οι συγγραφείς και το έργο τους. Αυτή η ματαιότητα, που είναι κομμάτι της ζωής, είναι πολύ έντονη μέσα σε ένα παλαιοβιβλιοπωλείο. Τελευταία έπεσα στο βιβλίο μιας ποιήτριας του Μεσοπολέμου, της Ανθούλας Βαφοπούλου-Σταθοπούλου. Ο Ξενόπουλος προλογίζει έναν τόμο με τα έργα της, του 1936. Και έτσι ανακάλυψα μια ηθοποιό, θεατρική συγγραφέα και  ποιήτρια. Από τις φωτογραφίες της είδα μια γοητευτική, πολύ σύγχρονη, μοντέρνα εμφανισιακά γυναίκα. Ετσι, λοιπόν, σκέφτηκα όταν έπεσε στα χέρια μου το βιβλίο της ότι η λογοτεχνία στήνει ένα χωροχρονικό σύμπαν».

ΤΑΞΙΔΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ. Η συζήτηση οδηγεί προς τις ταξιδιωτικές εντυπώσεις. Για τα εξειδικευμένα παλαιοβιβλιοπωλεία του Παρισιού, για τον μεγάλο χώρο ενός από αυτά αφιερωμένο αποκλειστικά στον εραλδισμό, για άλλα με βιβλία μεταφυσικής και παραψυχολογίας. Αλλά και για το μικρότερο κοντά στο λιμάνι της Μασσαλίας, με ένα τμήμα του αφιερωμένο σε θαλασσινές ιστορίες.

«Εχει μια ψευδαίσθηση αρχαιολογικής σκαπάνης αυτή η δουλειά. Δεν γυρνάς επειδή παρασύρεσαι από την επικαιρότητα. Είναι μοναχική διαδικασία, γιατί το έναυσμα του καθενός είναι προσωπικό σε έναν τέτοιο χώρο. Πας για να ανακαλύψεις κάτι από αυτά που ήδη υπάρχουν. Ενώ σε ένα βιβλιοπωλείο με σύγχρονους τίτλους πας για να βρεις αυτό που θέλεις να αγοράσεις. Η δυναμική τού παλαιοβιβλιοπωλείου αναδεικνύεται αν κάποιος μπει και δείξει  υπομονή και ψάχνει να βρει τι θα τον ενδιέφερε από αυτόν τον θησαυρό. Εκεί ξεκινά το πραγματικό ταξίδι στην περιπέτεια για την ανακάλυψη. Οπως θα έκανε και ένας ερασιτέχνης ντετέκτιβ».

Επιστροφή στο παρόν. Στην «Καινούργια μέρα», το δεύτερο μυθιστόρημά του. Λίγες μέρες μετά τη μεγάλη διάκρισή του με το Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ο Νίκος Χρυσός απέσπασε και το Βραβείο Πεζογραφίας του λογοτεχνικού περιοδικού Κλεψύδρα για το ίδιο βιβλίο. Σύμφωνα με το σκεπτικό της κριτικής επιτροπής «ο συγγραφέας αποτύπωσε την ανθρώπινη ύπαρξη στο πιο γυμνό τοπίο της».

Ο Νίκος Χρυσός, ενώ προηγουμένως έχει παραδεχτεί ότι αδυνατεί να δείξει εικόνες, στο βιβλίο του περιγράφει μια εξαιρετικά δυνατή σκηνή που συμβαίνει ένα βράδυ του Δεκεμβρίου σε μια σκοτεινή γωνιά του Λιμανιού: όταν τρεις άντρες πυρπολούν ζωντανό τον Σεβαστιανό, έναν κλοσάρ που έχει τη φήμη δεινού παραμυθά. Ο Παύλος, ο νεότερος από τους τρεις θύτες, συγκλονισμένος από την αγριότητα του εγκλήματος, αναζητεί στοιχεία για το θύμα, ελπίζοντας πως έτσι θα εξιλεωθεί από τις τύψεις. Μα πώς ο συγγραφέας έφτασε στον κόσμο των αστέγων;

«Αυτό το βιβλίο ξεκίνησε πριν από την κρίση. Η δράση γίνεται σε ένα Λιμάνι που δεν κατονομάζεται. Αυτό εξυπηρέτησε στην πορεία το μυθοπλαστικό σύμπαν. Αλλά η αρχική ανάγκη να μην κατονομαστεί το λιμάνι ήταν όταν το 2009 που ήδη είχα αρχίσει το γράψιμό του μου φαινόταν ασυνεπές να τοποθετήσεις ένα τέτοιο περιβάλλον μέσα στην Αθήνα ή τον Πειραιά, γιατί δεν υπήρχαν αυτές οι εικόνες τόσο έντονες τότε. Εκείνη την περίοδο διάβαζα στατιστικές έρευνες για τους αστέγους και ήταν διαφορετική η εικόνα. Δεν θα έλεγα ότι ο αριθμός τους ήταν αμελητέος: 8.000-9.000 άποροι στην Αθήνα του 2010. Πολλές περιπτώσεις εκεί ήταν τοξικομανείς, με ψυχοπαθολογία. Μετά όλο και πιο συχνά συναντούσες ανθρώπους που καταστρέφονταν από τη μια στιγμή στην άλλη. Ετσι ξεκίνησα να γράφω για ένα Λιμάνι ώστε να μην το προσδιορίσω. Στην πορεία αυτή η ανάγκη μού δημιούργησε ένα κλειδί χρήσιμο στην πλοκή, σε ένα μυθοπλαστικό σύμπαν. Εχτισα όλο το περιβάλλον σε ένα φανταστικό λιμάνι που μπορεί και να μην είναι φανταστικό. Μπορεί δηλαδή να είναι ο τρόπος που αυτοί οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον χώρο όπου ζουν. Αλλά είναι γραμμένο για να υπάρχουν δημιουργικές αμφισημίες και για τον αναγνώστη.

Δεν είναι μόνο η ζωή των αστέγων, σαν να πρόκειται για ρεπορταζιακό βιβλίο. Είναι μια διερεύνηση της λειτουργίας της αφήγησης. Για το πώς γεννιούνται οι αφηγήσεις, πώς επιδρούν, για την παρηγορητική δύναμή τους. Οπότε ένα λιμάνι “χάρτινο” και ορισμένοι φασματικοί χαρακτήρες εξυπηρετούν αυτή τη διαδικασία. Ολο αυτό δεν ξεκίνησε από την κρίση ως καταγραφή των συνεπειών. Εχει να κάνει με το πώς αντιλαμβανόμαστε τον άλλον. Τον βλέπουμε αποπροσωποποιημένο. Δηλαδή το “πρεζάκι” που δεν ξέρεις ποιος είναι και τον ακούς στις ειδήσεις. Ο ξένος που θύμα του ήταν ο τάδε  Ελληνας. Για μένα ήταν επιλογή να δείξω πώς αποπροσωποποιείται  ο ξένος ή κάποιος που γίνεται άστεγος και πώς αυτό αμβλύνει την  ευαισθησία μας απέναντι στο να αντιλαμβανόμαστε τη λογική. Αν είναι να μιλήσουμε για τις όψεις του κακού, με ενδιαφέρει ως θεατή και ως αναγνώστη το μικρό φωλιασμένο κακό παρά ο σατανικός ήρωας με τους ευφάνταστους τρόπους της ακραίας βίας που στόχο έχει να προκαλέσει αίσθηση. Αλλωστε αυτή η περιγραφή και η παρουσίαση τέτοιων σκηνών βίας λειτουργεί και στο ότι μας αποκτηνώνει περισσότερο. Και έτσι ο εκφασισμός μιας κοινωνίας λειτουργεί πιο εύκολα. Μέσα σε αυτά τα χρόνια, από το 1995 που διάβασα το πρώτο άρθρο για κάψιμο αστέγου στη Γαλλία έως το 2009, που άρχισα να γράφω το βιβλίο, έπεσα σε ένα άρθρο στο οποίο τρεις ρώσοι πλούσιοι έκαιγαν κατά συρροήν αστέγους στη Μόσχα. Είχαν μάλιστα και ομάδα που την είχαν ονομάσει “Η μαγεία του αίματος”. Εκαιγαν με σκοπό να τους εξαφανίσουν, γιατί τους θεωρούσαν μόλυνση, σαν μαγεία. Μετά από έρευνα διαδικτυακή  διαπίστωσα ότι τα περιστατικά είχαν αυξηθεί. Τότε αποφάσισα να γράψω…».