Προσδοκίες και συμφέροντα

Στα σχεδόν εβδομήντα χρόνια της συμμετοχής της Ελλάδας στην Ατλαντική Συμμαχία (εντάχθηκαν μαζί με την Τουρκία το 1952) διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις αντιμετώπισαν το ΝΑΤΟ ως τον δυνητικό «προμηθευτή ασφάλειας» απέναντι σε αυτό που θεωρούσαν ως την κυρίαρχη απειλή για τα εθνικά συμφέροντα της χώρας, δηλαδή την Τουρκία. Με άλλα λόγια η συμμετοχή της Ελλάδας στην Ατλαντική Συμμαχία βασίστηκε στην προσδοκία ενός μέλους της ότι η Συμμαχία θα στέρξει να υποστηρίξει, να προστατεύσει ή/και να προωθήσει τα αμιγώς εθνικά του συμφέροντα έναντι ενός άλλου μέλους της. Το αποτέλεσμα ήταν βεβαίως το αναμενόμενο: η Ελλάδα δεν έπαψε να βιώνει μέχρι και σήμερα ένα «χάσμα προσδοκιών – πραγματικότητας» που αφορούσε την απόσταση που χώριζε τις – προφανώς λανθασμένες – «προσδοκίες» της χώρας να λύσει το ΝΑΤΟ το βασικό πρόβλημα ασφάλειάς της που λεγόταν Τουρκία από την «πραγματικότητα», που αφορούσε την αδυναμία του ΝΑΤΟ να ικανοποιήσει τις ελληνικές προσδοκίες.

Η περίοδος του Ψυχρού Πολέμου ήταν η πρώτη περίοδος των μεγάλων απογοητεύσεων για την Ελλάδα όταν αποφάσισε να βασίσει την εξισορροπητική της προσπάθεια έναντι της Τουρκίας – πέραν της πίστης της στην ανάγκη τήρησης των διεθνών κανόνων και εφαρμογής του διεθνούς δικαίου – στην προσδοκία, αν όχι πίστη, ότι η συμμετοχή της στο ΝΑΤΟ θα συνεισφέρει στην εξισορρόπηση της τουρκικής απειλής ή – πολύ περισσότερο – ότι θα αναδείξει τη Συμμαχία σε εγγυητή των ελληνοτουρκικών συνόρων στην Κύπρο καταδεικνύοντας έτσι την αποφασιστικότητα της Δύσης να ελέγξει τον τουρκικό αναθεωρητισμό. Παρ’ ότι η προσδοκία αυτή διαψεύστηκε με την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο τον Ιούλιο του 1974, η επανένταξη της χώρας στο στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ το 1980, από το οποίο η Ελλάδα είχε αποχωρήσει το 1974 λόγω της τουρκικής εισβολής, βασίστηκε και πάλι στην προσδοκία ότι η Συμμαχία θα μπορούσε να κρατά σε χαμηλό επίπεδο την αντιπαράθεση μεταξύ των δύο κρατών – μελών του για λόγους συμφέροντος της ίδιας της Συμμαχίας που αφορούσε τη διατήρηση της επιχειρησιακής σταθερότητας και συνοχής της νοτιοανατολικής της πτέρυγας, όπου Ελλάδα και Τουρκία ήταν «στρατηγικά αλληλεξαρτώμενες». Ηταν όμως αυτή η πραγματικότητα, δηλαδή η αποτροπή ενδεχόμενης ελληνοτουρκικής σύγκρουσης (με άλλα λόγια η διαχείριση συγκεκριμένων προβλημάτων) και όχι η όποια επένδυση για τη λύση τους που έθετε και το βασικό πλαίσιο δυνητικής παρέμβασης του ΝΑΤΟ στην ελληνοτουρκική αντιπαράθεση.

Ταυτόχρονα η «κουβέρτα ασφαλείας» που προσέφερε η Συμμαχία έναντι της σοβιετικής απειλής – με το κύριο βάρος της ανάσχεσής της να πέφτει στους ώμους των ισχυρών νατοϊκών κρατών – έδινε στην Ελλάδα και την Τουρκία τη δυνατότητα να μεταφέρουν την προσοχή τους από τη μεγάλη απειλή στη μεταξύ τους αντιπαράθεση. Ετσι, ασφαλώς καθ’ όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου αλλά και πολύ μετά το τέλος του, Ελλάδα και Τουρκία αντιμετώπισαν το ΝΑΤΟ ως στρατηγικό εργαλείο προώθησης ήδη διαμορφωμένων εθνικών συμφερόντων και όχι ως ένα κοινό forum ή πολύ περισσότερο ως ένα εργαλείο προώθησης συλλογικών συμφερόντων. Το αποτέλεσμα ήταν μια διμερής διαφορά να αποκτήσει και πολυμερή διάσταση (ως τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της πραγματικότητας θα μπορούσαν να αναφερθούν τα βέτο που έθετε η μια χώρα στην άλλη σχετικά με τις δηλώσεις που αφορούσαν στην ετήσια καταγραφή των δυνάμεων που η κάθε χώρα διαθέτει στη Συμμαχία).

Μια ακόμα, έμμεση αλλά ισχυρά αρνητική, συνέπεια αυτού του πλαισίου σχέσεων ήταν να διαβρωθεί ο νομιμοποιητικός χαρακτήρας του ΝΑΤΟ και, συνακόλουθα, η ικανότητά του να λειτουργήσει ως «αποδεκτός μεσολαβητής» από την Ελλάδα και την Τουρκία όσον αφορά την επίλυση της μεταξύ τους διαμάχης. Ειδικά όσον αφορά την Ελλάδα, πέραν του ότι δεν θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή μια λύση στο Κυπριακό ή στο Αιγαίο μέσω της προώθησης μιας «ΝΑΤΟ-framed» παρέμβασης του ΝΑΤΟ, ακόμα και η προσπάθεια προώθησης συγκεκριμένων Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης από το ΝΑΤΟ δεν είχε πιθανότητες επιτυχίας (χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της ανεπιτυχούς προσπάθειας του γ.γ. του ΝΑΤΟ Javier Solana για την προώθηση στρατιωτικών Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης – ΜΟΕ μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας το 1997, καθώς και η αποτυχία της Συμμαχίας να λειτουργήσει ως εγγυητής της διαδικασίας οικοδόμησης εμπιστοσύνης που είχε αναληφθεί στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ τον Σεπτέμβριο του 2000, μέσω της συμμαχικής άσκησης Destined Glory).

Τι λένε αυτές οι διαπιστώσεις για τη μελλοντική στάση της ελληνικής συμμετοχής στο ΝΑΤΟ; Κατ’ αρχάς ότι είναι απαραίτητο να γίνουν καλύτερα κατανοητά τόσο από τους διαμορφωτές αποφάσεων της ελληνικής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής όσο και από την ελληνική κοινή γνώμη τα όρια και οι δυνατότητες παρέμβασης της Ατλαντικής Συμμαχίας στην προστασία ή/και την προώθηση των αμιγώς ελληνικών εθνικών συμφερόντων. Με απλά λόγια, όσο η Ελλάδα εξακολουθεί να μην αντιλαμβάνεται αυτά τα όρια, θα συνεχίζει να βιώνει το «χάσμα προσδοκιών – πραγματικότητας». Ταυτόχρονα, η αναγνώριση των ορίων παρέμβασης του ΝΑΤΟ οδηγεί στην ανάγκη ανάπτυξης από μέρους της Ελλάδας ενός ενεργού ρόλου εντός του ΝΑΤΟ, με γνώμονα τη σύγκλιση των κοινών ελληνικών και νατοϊκών συμφερόντων και στη βάση επίτευξης συλλογικής ασφάλειας απέναντι σε κοινές απειλές και προκλήσεις ασφάλειας, όπως αυτές που αναπτύσσονται με όλο και μεγαλύτερη ένταση στον εξαιρετικά ασταθή Μεσογειακό Νότο.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Σπουδών Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου