Οι διανοούμενοι {LF}στην Ελλάδα και η Αριστερά

Δημιουργεί σε πολλούς εντύπωση το γεγονός ότι πολλοί διανοούμενοι στην Ελλάδα που πάντα αυτοπροσδιορίζονταν ως «αριστεροί», όχι μόνο δεν στηρίζουν τον ΣΥΡΙΖΑ σήμερα, αλλά δηλώνουν απερίφραστα ότι θα ψηφίσουν στις επικείμενες εκλογές τη ΝΔ υπό τον Κυριάκο Μητσοτάκη.

Δεν αναφέρομαι μόνο σε εκείνους που διατηρούν τις αριστερές τους πεποιθήσεις, αλλά εξ αρχής αρνήθηκαν να δουν στον ΣΥΡΙΖΑ ένα αυθεντικά αριστερό κόμμα και τον αποστράφηκαν με περιφρόνηση. Αναφέρομαι, επίσης, σε εκείνους που έχουν απολακτίσει την ιδέα ότι η εγκατάλειψη της Αριστεράς αποτελεί μορφή εσχάτης προδοσίας του πνεύματος και απόλυτο ξεπεσμό της προσωπικότητας κάθε ανθρώπου που ταυτίστηκε μ’ αυτήν, ιδίως αν είναι διανοούμενος. Ας σημειωθεί ότι έχουν προ πολλού απομυθοποιηθεί ορισμένες ιδέες με τις οποίες γαλουχήθηκαν όσοι ανήκουν στη «γενιά του Πολυτεχνείου», καθώς και νεότεροι διανοούμενοι. Αυτές οι ιδέες είναι ότι η «επάρατος Δεξιά» είναι μίασμα, ότι αμαυρώνεται η τιμή και η υπόληψη εκείνου του αριστερού που τη στηρίζει με την ψήφο του, ενώ η ίδια η ψήφος αποτελεί έκφραση υπαρξιακής ταύτισης, κατάθεσης ψυχής.

Παρά το γεγονός ότι οι ιδέες αυτές έχουν σε μεγάλο βαθμό ξεφτίσει, ο στρατευμένος διανοούμενος – που σχεδόν πάντα ανήκει στην Αριστερά – συνέχισε να έχει αναστολές όσον αφορά τη δυνατότητα της υπό όρους – έστω – στήριξης ή έγκρισης μιας πολιτικής προσωπικότητας ή ενός πολιτικού προγράμματος που θεωρείται ότι ανήκει στη Δεξιά. Ο διανοούμενος αυτός πιστεύει ίσως σε κάποια «ουσία», με την έννοια μιας εγγενούς ιδιότητας της Αριστεράς, την οποία έχει καθήκον να υπηρετεί και αποτελεί ασυγχώρητη προδοσία η εγκατάλειψή της.

Το ερώτημα που τίθεται είναι γιατί στη σύγχρονη εποχή είναι τόσο μεγάλη και τόσο συχνή η εμπλοκή του διανοουμένου με την Αριστερά εν ευρεία έννοια. Γιατί τόσοι πνευματικοί άνθρωποι αισθάνονται την ανάγκη πολιτικής στράτευσης και η στράτευσή τους αυτή να είναι σχεδόν πάντα στην Αριστερά; O διανοούμενος – όπως και ο καλλιτέχνης – έχει ιδιαίτερη ευαισθησία για το κοινωνικό, το πολιτιστικό και το φυσικό περιβάλλον του, για αυτό που υφίσταται ο άνθρωπος – την αδικία, την ταπείνωση, την απανθρωπία, την τυραννία. Είναι απόλυτα θεμιτή η ορμέμφυτή του τάση να υπερασπιστεί τον ανυπεράσπιστο ενάντια στον ισχυρό, τον αδικημένο ενάντια σ’ αυτόν που αδικεί, τον εξεγερμένο ενάντια στον καταπιεστή. Ενα όραμα συνολικής αποκατάστασης της ελευθερίας, της δικαιοσύνης, της ισότητας, που προσφέρουν διάφορες ιδεολογίες οι οποίες εντάσσονται στο αριστερό τόξο, του είναι πολύ πιο ελκυστικό από αυτό που έχει να του προσφέρει ο φιλελευθερισμός ή ο δημοκρατικός σοσιαλισμός. Ο εμπειρισμός, που εμπνέει τόσο τη φιλελεύθερη όσο και τη σοσιαλδημοκρατική πολιτική παράδοση, δεν συμβιβάζεται με μια ολιστική  θεώρηση του κόσμου. Τέτοιες θεωρήσεις ταιριάζουν σε αριστερής έμπνευσης κόμματα και κινήματα που συνδέονται με τον μαρξισμό, τον αναρχισμό ή τον ριζοσπαστικό λαϊκισμό και εκεί είναι που ο ιδεολογικοποιημένος διανοούμενος βρίσκει στέγη, πιστεύοντας ότι το «οικουμενικό» που τον εμπνέει θα βρει έκφραση στο «συγκεκριμένο» στο οποίο προσχωρεί.

Το να εμπνέεται κάποιος από ένα συνολοποιητικό σχήμα είναι θεμιτό. Ο στρατευμένος διανοούμενος, όμως, κάνει ένα παραπανίσιο βήμα: συντάσσεται με ένα πολιτικό πρόγραμμα, με ένα κόμμα που υποτίθεται ότι είναι ενσάρκωση αυτού του σχήματος. Ομως, αν αυτό που εμπνέει τον στρατευμένο διανοούμενο είναι ένα οικουμενικό όραμα, το πολιτικό πρόγραμμα που νομίζει ότι θα του δώσει σάρκα και οστά, θα συναντήσει αντιστάσεις. Η πραγματικότητα είναι οπωσδήποτε διαφορετική και πιο δυνατή από το όραμα. Ο πειρασμός της αναγνώρισης μιας «άλλης» ιδεολογικοποιημένης πραγματικότητας είναι μεγάλος, τόσο από τους εξουσιαστές που αρνούνται να παραδεχθούν ότι το πολιτικό τους πρόγραμμα είναι λανθασμένο, όσο και από τους στρατευμένους διανοούμενους που αρνούνται να ακυρώσουν το συνολικό όραμα με το οποίο ταυτίστηκαν.

Υπό αυτές τις συνθήκες ο διανοούμενος δρα ως «δυνάμει» εξουσιαστής. Αυτό είχε ψυχανεμιστεί, όπως φαίνεται, ο Νίκος Πουλαντζάς προς το τέλος της ζωής του, όταν έγραψε ένα μακροσκελές άρθρο πάνω στη σχέση ανάμεσα στον διανοούμενο και την εξουσία («Διανοούμενε, ποιος είσαι;», «ΤΑ ΝΕΑ», 17 & 18 Αυγούστου 1978). Είναι πιθανό ο Πουλαντζάς να συνέλαβε τότε μια αλήθεια: ότι η μεγαλομανία των απανταχού εξουσιαστών συναντά τον γιγαντισμό των συνολικών θεωρήσεων πολλών διανοουμένων.

Ο διανοούμενος δεν είναι απλώς ένας πνευματικός άνθρωπος, ένας σχολιαστής της σύγχρονης πραγματικότητας, αλλά ενεργός παρατηρητής, ένας θεωρός που συμμετέχει ενεργά στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Μπορεί, ακόμα και αν δεν είναι πολιτικά στρατευμένος, να έχει αναστολές στο να εγκαταλείψει ορισμένες ευρύτερες θεωρήσεις του. Συχνά κλείνει τα μάτια σε λεπτομέρειες και επιμένει στο να βλέπει τη «μεγάλη εικόνα».

Ωστόσο, σήμερα αυτό έχει αλλάξει σε μεγάλο βαθμό. Οι νέες γενιές έχουν πρόσβαση σε μια πολυμερή και πολυφωνική ροή πληροφοριών μέσω του Διαδικτύου. Μόνο λίγοι διανοούμενοι εμμένουν στην ταύτισή τους με μια αριστερή ιδεολογία ή και κάποιο κόμμα της Αριστεράς, πιστεύοντας ότι με αυτή τους τη στάση δείχνουν συνέπεια και ακεραιότητα. Δεν τους περνά από τον νου ότι αυτή τους η εμμονή δεν τεκμαίρει θάρρος και συνέπεια, αλλά δειλία – δειλία μπρος στην ανάγκη να ξεφύγουν από την ολιστική θεώρηση στην οποία εγκαταστάθηκαν για πάρα πολλά χρόνια και συνεχίζουν να δίνουν δονκιχωτικές μάχες για μια ιδέα που για όλο και περισσότερους συνανθρώπους τους έχει γίνει αντιληπτό ότι είναι ένα άδειο πουκάμισο.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών