Η έρημος με τα κάτοπτρα

«Η απόφαση να ασκήσεις κατασκοπεία ενάντια στη χώρα σου για λογαριασμό μιας άλλης χώρας γεννιέται, κατά κανόνα, από τη σύγκρουση ανάμεσα σε έναν εξωτερικό κόσμο, αντιληπτό με τη λογική, και σε έναν εσωτερικό κόσμο, που ενδέχεται να μην είναι συνειδητός στον κατάσκοπο. Ο Φίλμπι χαρακτήριζε τον εαυτό του πράκτορα εμφορούμενο από αγνή ιδεολογία, μυστικό στρατιώτη αφοσιωμένο στην υπόθεση του κομμουνισμού. Αυτό που δεν παραδέχτηκε ήταν το γεγονός ότι η επιλογή του ήταν και συνάρτηση του ναρκισσισμού του, του αισθήματος ανεπάρκειας, της πατρικής επιρροής και της τάσης του να εξαπατά τους γύρω του. Ο Εντι Τσάπμαν, ο μικροαπατεώνας που έδρασε ως διπλός κατάσκοπος κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, γνωστός ως πράκτορας ΖΙΓΚ-ΖΑΓΚ, θεωρούσε τον εαυτό του ηρωικό πατριώτη (πράγμα που ήταν), αλλά δεν έπαυε να είναι άπληστος, καιροσκόπος και άστατος, εξού και το κωδικό του όνομα. Ο Ολεγκ Πενκόφσκι, ο ρώσος κατάσκοπος που διοχέτευσε στη Δύση καίριες πληροφορίες κατά τη διάρκεια της Κρίσης των Πυραύλων της Κούβας, είχε σκοπό να εμποδίσει έναν πυρηνικό πόλεμο, αλλά συγχρόνως ήθελε να του φέρνουν στο δωμάτιο του λονδρέζικου ξενοδοχείου του πόρνες και σοκολατάκια ενώ απαιτούσε να συναντήσει την ίδια τη βασίλισσα».

Μπεν Μακιντάιρ, «Ο κατάσκοπος και ο προδότης»,
εκδόσεις Κλειδάριθμος, 2019

Εάν λοιπόν «προδότης» δεν μπορεί απλώς να χαρακτηριστεί κάποιος που «προδίδει την πατρίδα του», ποια ακριβώς είναι η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα σε έναν κατάσκοπο που εργάζεται για λογαριασμό μιας άλλης χώρας από τη δική του και σε έναν προδότη; Και για να περάσουμε στη συναρπαστική αληθινή ιστορία που με τόση επιδεξιότητα αφηγείται ο Μακιντάιρ: Ποιος ήταν ο προδότης; Ο Ολεγκ Γκορντιέφσκι, ο σοβιετικός πράκτορας της KGB που εργαζόταν για λογαριασμό της Μεγάλης Βρετανίας, ή ο Ολντριτζ Εϊμς, ο αμερικανός πράκτορας της CIA που εργαζόταν για λογαριασμό της Σοβιετικής Ενωσης; Η απάντηση δεν είναι εύκολη, εάν συνυπολογίσουμε ότι κανένας από τους δύο δεν ήταν πλήρως απαλλαγμένος ιδιοτελών κινήτρων – και υπό αυτή την έννοια δεν μπορούμε παρά να διακρίνουμε, πίσω από τον αμφίσημο τίτλο του βιβλίου, το ειρωνικό μειδίαμα του Μακιντάιρ.

Μήπως ήταν μονάχα ζήτημα οπτικής γωνίας; Για τους Σοβιετικούς, αναμφίβολα προδότης ήταν ο Γκορντιέφσκι (καταδικασμένος με σοβιετικό «φετφά» σε θάνατο, μια επικήρυξη που… επέζησε της διάλυσης της Σοβιετικής Ενωσης και ισχύει ακόμη και σήμερα), ενόσω για τους Αμερικανούς, αναμφίβολα, προδότης ήταν ο Εϊμς (εφέτος τον Φεβρουάριο συμπλήρωσε ήδη 25 χρόνια στη φυλακή και δεν προβλέπεται να αποφυλακιστεί στο ορατό μέλλον). Τα κίνητρα του Γκορντιέφσκι όμως ήταν πρωτίστως ιδεολογικά. «Οφείλω να επισημάνω», γράφει ο ίδιος, απευθυνόμενος προς την MI6, τη βρετανική υπηρεσία κατασκοπείας, την εποχή της στρατολόγησής του (1973) στην Κοπεγχάγη, «ότι η απόφασή μου δεν είναι αποτέλεσμα ανευθυνότητας ή αστάθειας χαρακτήρα εκ μέρους μου. Εχει προηγηθεί μακρόχρονη και βασανιστική πνευματική και ψυχική πάλη […] Το σημερινό καθεστώς [της Σοβιετικής Ενωσης] αντιτίθεται στη δημοκρατία, σε βαθμό τον οποίο οι Δυτικοί ποτέ δεν θα μπορέσουν να κατανοήσουν πλήρως. Αν κάποιος συνειδητοποιήσει αυτό το μέγεθος, οφείλει να ακολουθήσει με θάρρος τις πεποιθήσεις του και να δράσει, έτσι ώστε να μην επιτρέψει στη σκλαβιά να καταλύσει περισσότερο την ελευθερία».

Αντιθέτως, ο Εϊμς από την πρώτη του επαφή με τους Σοβιετικούς έως τη σύλληψή του από τους συμπατριώτες του, δεν ακολούθησε τις πεποιθήσεις του αλλά την… οσμή του χρήματος. «Σε ένα πρώτο επίπεδο», σημειώνει ο Μακιντάιρ, «ο Γκορντιέφσκι και ο Εϊμς ενήργησαν με παρόμοιο τρόπο. Και οι δύο στράφηκαν εναντίον της υπηρεσίας τους και της χώρας τους, χρησιμοποιώντας τις γνώσεις τους στον τομέα των απόρρητων πληροφοριών, προκειμένου να καταδώσουν κατασκόπους στην αντίπαλη πλευρά. Και οι δύο πρόδωσαν τον όρκο που είχαν δώσει κατά την έναρξη της καριέρας τους, και οι δύο έμοιαζε να ζουν μία ζωή, ενώ συγχρόνως ζούσαν και μια δεύτερη, μυστικά. Ομως εδώ τελειώνουν οι ομοιότητες. Ο Εϊμς διενεργούσε κατασκοπεία για να κερδίσει χρήματα· οι επιλογές του Γκορντιέφσκι υπαγορεύονταν από ιδεολογικούς λόγους. Τα θύματα του Εϊμς ξηλώθηκαν από την KGB και, στις περισσότερες περιπτώσεις, εκτελέστηκαν· οι άνθρωποι τους οποίους ξεσκέπασε ο Γκορντιέφσκι, όπως ο Μπέτανι και ο Τρέχολτ, παρακολουθήθηκαν, συνελήφθησαν, δικάστηκαν με την προβλεπόμενη διαδικασία, φυλακίστηκαν και στο τέλος αφέθηκαν ξανά ελεύθεροι στην κοινωνία. Ο Γκορντιέφσκι διακινδύνευσε τη ζωή του για έναν σκοπό· ο Εϊμς ήθελε μεγαλύτερο αυτοκίνητο…».

«Η καλύτερη αληθινή κατασκοπική ιστορία που διάβασα ποτέ» δήλωσε ο μετρ του είδους Τζον Λε Καρέ για το βιβλίο του Μακιντάιρ -και πράγματι είναι, με όποια μεζούρα και αν το μετρήσεις. Δεν μπορείς να το αφήσεις από τα χέρια σου, ακόμη και όταν σου περιγράφει γεγονότα, την κατάληξη των οποίων γνωρίζεις από τις προηγούμενες σελίδες, όπως την καθαρά κινηματογραφική αυτομόληση του Γκορντιέφσκι από τη Σοβιετική Ενωση. Μοιράζεσαι με τους ήρωες του βιβλίου τη στρεσογόνο καθημερινότητα των κατασκόπων, ανθρώπων που πρέπει να δείχνουν «φυσιολογικοί» την ίδια στιγμή που κάνουν τα πιο «αφύσικα» πράγματα, αλλά όχι εντελώς «φυσιολογικοί», διότι τότε τα αφεντικά τους θα τους υποψιαστούν, καθώς γνωρίζουν ότι δεν υφίσταται τίποτε πιο «αφύσικο» από την απόλυτη «φυσικότητα» (χαρακτηριστική είναι η συμπεριφορά του Γκορντιέφσκι όποτε έχει λόγους να πιστεύει ότι τον παρακολουθούν: δεν γυρίζει ποτέ να κοιτάξει πίσω αν τον παρακολουθούν, επειδή τότε εκείνοι που τον παρακολουθούν θα σιγουρευτούν πως ο ίδιος φοβάται ότι τον παρακολουθούν, άρα έχει και κάτι να «κρύψει» από εκείνους που τον παρακολουθούν).

Εντούτοις, η αξία του βιβλίου δεν περιορίζεται στη διεισδυτική απεικόνιση της «διπλής ζωής», πόσο υψηλού ρίσκου παιχνίδι και, συνήθως, με άδηλο τέλος είναι το να διασχίζεις επί δεκαετίες την «έρημο με τα κάτοπτρα». Οι πληροφορίες του Γκορντιέφσκι δεν χρησίμευσαν απλώς στην εξάρθρωση του δικτύου των σοβιετικών κατασκόπων. Ταυτόχρονα φώτισαν τον τρόπο σκέψης των Σοβιετικών, με αποτέλεσμα κορυφαίοι δυτικοί ηγέτες – όπως η Μάργκαρετ Θάτσερ και ο Ρόναλντ Ρέιγκαν – να εκμεταλλευτούν τη δική του «εσωτερική πληροφόρηση», να κατανοήσουν και εν τέλει να απεγκλωβιστούν από την παράνοια του Ψυχρού Πολέμου. Ενδεικτική είναι η περίπτωση του Γιούρι Αντρόποφ, ενός από τους τελευταίους σοβιετικούς δεινοσαύρους. Ο Αντρόποφ, πεπεισμένος ότι οι Αμερικανοί προετοιμάζονται να επιφέρουν στη Σοβιετική Ενωση το πρώτο πυρηνικό πλήγμα, εξαπέλυσε τους κατασκόπους του ανά την υφήλιο να συλλέξουν αποδείξεις της «προετοιμασίας», μπας και καταφέρει να τους προλάβει και να χτυπήσει αυτός πρώτος. Χωρίς τον Γκορντιέφσκι, ο Ρέιγκαν ίσως να τσιμπούσε το δόλωμα. Μην το συζητάτε. Από σύμπτωση ζούμε.