«Το Brexit αποκάλυψε {LF}τον παλιό {LF}διχασμό {LF}της Βρετανίας»

Είναι ένα μυθιστόρημα που ξεκινάει με μια κηδεία και τελειώνει με μια εγκυμοσύνη. Που μετεωρίζεται μεταξύ των προσωπικών ψευδαισθήσεων και της εθνικής αυταπάτης. Οι έφηβοι ήρωες από τη «Λέσχη των Τιποτένιων» (Πόλις, 2012, μτφ. Γιώργος Τσακνιάς), που μεγάλωσαν δίπλα στα εργοστάσια αυτοκινήτων του Μπέρμιγχαμ, παρακολουθούν στη «Μέση Αγγλία» τις πολιτικές ταραχές και τις φυλετικές εντάσεις. Στο σημείο αυτό μάλιστα – όπως και σε αρκετά ακόμη, όπου «εισβάλλουν» η επικαιρότητα και υπαρκτά πολιτικά πρόσωπα – ο Κόου επιλέγει την ντοκιμαντερίστικη καταγραφή. Πιθανότατα είναι τα σημεία που θα ξενίσουν τους λάτρεις της μυθοπλασίας του, οι οποίοι επιθυμούν το ιστορικό πλαίσιο σε απόσταση από την πλοκή. Ακόμη κι εδώ, όμως, ο συγγραφέας δεν παραδίδεται αμαχητί. Ενα από τα κομβικά κεφάλαια είναι το «ζουμάρισμα» στους κεντρικούς χαρακτήρες την ώρα που παρακολουθούν την τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του Λονδίνου (2012). Τότε που ο 50άρης πλέον Μπέντζαμιν συνειδητοποιεί ότι προτιμά την ησυχία. «Την ησυχία της Αγγλίας που βυθιζόταν σε έναν βαθυ, ικανοποιημένο ύπνο, τον ύπνο που απολαμβάνεις μετά από ένα επιτυχημένο πάρτι, όταν όλοι οι καλεσμένοι έχουν γυρίσει στα σπίτια τους και εσύ ξέρεις πως δεν είναι ανάγκη να ξυπνήσεις νωρίς το επόμενο πρώι. Η Αγγλία φάνταζε σαν ένας ήρεμος και τακτοποιημένος τόπος απόψε: ένας τόπος συμφιλιωμένος με τον εαυτό του».

Το πάρτι, όμως, κάποτε τελειώνει, όπως διδάσκει και το ελληνικό παράδειγμα (στο οποίο, παρεμπιπτόντως, γίνονται διάσπαρτες αναφορές). Οι παλιότεροι χαρακτήρες συγχρωτίζονται με νεότερους, διαφορετικής εθνοτικής, θρησκευτικής ή πολιτικής προέλευσης, και αιφνιδιάζονται από το γεγονός ότι πολλοί συμπατριώτες τους δεν φοβούνται το πρόσωπο του τέρατος: τον ρατσισμό και την ξενοφοβία. Το φάντασμα του Ινοχ Πάουελ είναι πανταχού παρόν. Οπως και ο «λόγος περί ποταμών αίματος», στον οποίο προειδοποιούσε το ακροατήριό του – στο Μπέρμιγχαμ του 1968 – για τις καταστρεπτικές συνέπειες της μετανάστευσης από χώρες της Κοινοπολιτείας προς τη Βρετανία. Η μετανάστευση, άλλωστε, ήταν «το θέμα που δίχαζε τους ανθρώπους περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο, το θέμα που πλήγωνε τους ανθρώπους περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο, επειδή τους έφερνε στο σημείο να ξεγυμνωθούν, να ξεγυμνώσουν τον συνομιλητή τους και να αναγκαστούν να κοιτάξουν ο ένας τη γύμνια του άλλου…».

Μετά την Αλι Σμιθ και το «Φθινόπωρό» της (εκδ. Καστανιώτη, μτφ. Μιλτιάδης Αργυρόπουλος, 2018), ο Τζόναθαν Κόου υπογράφει ένα μυθιστόρημα για την εποχή του Brexit, χωρίς να διαδηλώνει την προτίμησή του υπέρ της παραμονής στην ΕΕ. Πώς αλλιώς θα γινόταν ώστε η «Μέση Αγγλία» να διατηρήσει τη μυθοπλαστική της αξία και να μην καταλήξει μανιφέστο; Με την ολοκλήρωση της de facto τριλογίας του – μετά και τον «Κλειστό κύκλο» (Πόλις, μτφ. Λύο Καλοβυρνάς, 2012) – ο συγγραφέας στέκεται απέναντι στην περίφημη «βρετανικότητα» και όλα όσα μπορεί να επιφέρει. Οχι κατ’ ανάγκην για να την απορρίψει. Αλλά μάλλον για να νοσταλγήσει όσα χάθηκαν μαζί της. Οπως ο ήρωάς του Μπέντζαμιν, για τον οποίο οι τηλεοπτικές εκπομπές του 1970 αποτελούσαν «ακόμη τον ακρογωνιαίο λίθο της αντίληψης που έτρεφε ότι η Βρετανία ήταν ένα πιο συνεκτικό, ενωμένο, συναινετικό μέρος στα παιδικά του χρόνια (όλα αυτά είχαν αρχίσει να καταρρέουν με το αποτέλεσμα των εκλογών του 1979) και η θολή λάμψη που διέκρινε ακόμα, όταν έβλεπε κωμωδίες της δεκαετίας του ’70, το αποδείκνυε κατά κάποιον τρόπο». Υστερα από δική του παράκληση, ο συγγραφέας απάντησε στις γραπτές ερωτήσεις μας.

Η «Μέση Αγγλία» διαδραματίζεται τέσσερις δεκαετίες μετά τη «Λέσχη των Τιποτένιων» και δύο μετά τον «Κλειστό κύκλο». Ηταν η τραγικωμωδία το καλύτερο ύφος για να «διαβάσετε» τη διαδικασία του Brexit;

Ναι, αντανακλά την οπτική μου όχι μόνο για το Brexit, αλλά και για την ηλικιακή ωρίμαση. Πρόκειται για χαρακτήρες τους οποίους παρακολουθώ επί σαράντα χρόνια και, προφανώς, σ’ αυτό το διάστημα έχει αλλάξει η στάση τους προς τη ζωή. Από τη μια, είναι περισσότερο παραιτημένοι απέναντι στο πέρασμα του χρόνου και τις αλλαγές που φέρνει. Υπ’ αυτό το πρίσμα, ο τόνος είναι πιο γλυκός και «μαλακός» σε σχέση με τα προηγούμενα βιβλία. Από την άλλη, είχαν πάντα ως δεδομένο ότι η ωρίμαση θα ήταν μια σταδιακή προσαρμογή, αλλά ξαφνικά προέκυψε το Brexit – μια αιφνιδιαστική αλλαγή, μια δυσάρεστη διακοπή. Ενα σοκ για τις ζωές τους. Και το μυθιστόρημα επιχειρεί να εξερευνήσει ακριβώς τις συνέπειες αυτού του σοκ.

Το ενδιαφέρον με την έννοια της «βαθιάς Αγγλίας» είναι ότι όλοι έχουν μια ιδέα γι’ αυτήν. Ακόμη και ο κινέζος επιχειρηματίας πιστεύει ότι οι πραγματικοί Βρετανοί δεν είναι συντηρητικοί, αλλά παραβιάζουν τους κανόνες. Πόσο πίσω πηγαίνει η κοινωνική διαίρεση απ’ την οποία προκύπτουν τέτοιες ιδέες;

Η Βρετανία πάσχει από κρίση ταυτότητας, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία γι’ αυτό. Εχει ξεκινήσει εδώ και καιρό – ίσως από τις ημέρες της Θάτσερ, ίσως από τη δεκαετία του 1970, ίσως ακόμη παλιότερα. Και όντως, αρκετοί μύθοι κυριαρχούν στην εθνική μας συνείδηση – ο μύθος της Βρετανικής Αυτοκρατορίας ως εκπολιτιστικής δύναμης στον κόσμο, ο μύθος του ρόλου μας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο κ.ά. Το μοιραίο λάθος μας ήταν η υπερβολική πίστη στον «εξαιρετισμό», ο οποίος δεν ταιριάζει καθόλου στον πολύπλοκο, αλληλοσυνδεόμενο πλανήτη μας όπου το ένα έθνος εξαρτάται από το άλλο. Η βασική διαίρεση στη Βρετανία είναι μεταξύ των ανθρώπων που αποδέχονται αυτό το γεγονός και όσων το αρνούνται. Αυτή διαχωρίζει τις γενιές περισσότερο από οτιδήποτε άλλο: σε γενικές γραμμές, οι παλιοί θέλουν το Brexit και οι νέοι όχι. Αλλά είναι οι τελευταίοι που πρέπει να μάθουν να ζουν μ’ αυτό.

Ενα μοτίβο που επανέρχεται στο μυθιστόρημα είναι η πολιτική ορθότητα της εποχής. Πιστεύετε ότι έχει επηρεάσει αρνητικά τη σύγχρονη τέχνη και τη λογοτεχνία;

Μόνο ορισμένοι από τους χαρακτήρες θεωρούν την πολιτική ορθότητα «απειλή». Εγώ όχι – εκτός απ’ τις περιπτώσεις που επιβάλλεται επιθετικά σαν «πολιτική». Στον πυρήνα της, η πολιτική ορθότητα σημαίνει απλώς να δείχνεις σεβασμό για τους άλλους, όσο διαφορετικοί κι αν είναι. Προσωπικά, δεν πιστεύω ότι σήμερα οι συγγραφείς έχουμε λιγότερη ελευθερία απ’ ό,τι παλιότερα, αλλά ότι πρέπει να σκεφτούμε πώς θα χρησιμοποιήσουμε αυτή την ελευθερία υπεύθυνα. Τίνος τις ιστορίες διηγούμαστε; Υπάρχουν ιστορίες που δεν χρειάζονται μόνο καλή αφήγηση, αλλά και μεγαλύτερη εμπλοκή των ηρώων; Η μουσουλμάνα έφηβος του βιβλίου, η Ανίκα, είναι διαφορετική από εμένα όσον αφορά την ηλικία, το φύλο, τη θρησκεία και την εθνότητα. Προσπάθησα να γράψω τη δική της εκδοχή με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη «διαίσθηση» και φαντασία. Αλλά εάν η ιστορία της έπρεπε να είναι κεντρική στο βιβλίο – και όχι ένα υποσενάριο – δεν θα ήμουν ο κατάλληλος να την αφηγηθώ.

Οι προκαταλήψεις που έχουν οι άλλοι Ευρωπαίοι για τη Βρετανία ακούγονται συχνά αστείες. Αλλά πιο αστείες είναι οι προκαταλήψεις μεταξύ των Βρετανών. Είναι αυτό ένα «κλειδί» για τους χαρακτήρες σας;

Είναι σημαντικό για όποιον θέλει να κατανοήσει τα βιβλία μου να θυμάται ότι κατάγομαι από το Μπέρμιγχαμ και πολλοί από τους χαρακτήρες μου ζουν εκεί. Συνήθως στη δημόσια σφαίρα γίνεται λόγος για τη διάκριση Βορρά / Νότου στη βρετανική κοινωνία: οι Βόρειοι παρουσιάζονται έξυπνοι, κακοπληρωμένοι, παιδιά της εργατιάς, με καλή αίσθηση του χιούμορ, που τους βοηθάει να ξεπεράσουν την κατάστασή τους (με μουσικούς όρους, θα μπορούσαν να τους αντιπροσωπεύουν οι Beatles). Οι Νότιοι θεωρούνται πλούσιοι, αλαζόνες, άνθρωποι της μεσαίας τάξης, που κρατάνε με νύχια και με δόντια το ανώτερο βιοτικό τους επίπεδο (σ’ αυτή την περίπτωση θα ήταν, για παράδειγμα, οι Genesis). Το Μπέρμιγχαμ, ωστόσο, δεν ανήκει σε καμία κατηγορία. Δεν είναι ούτε «βόρειο», ούτε «νότιο», αλλά βρίσκεται ακριβώς στη μέση. Γι’ αυτό είναι το μόνο μέρος που τόσο οι Βόρειοι όσο και οι Νότιοι αντιμετωπίζουν με την ίδια περιφρόνηση. Αυτό συνεπάγεται για τους ανθρώπους του Μπέρμιγχαμ χαμηλό βαθμό αυτοεκτίμησης, αλλά και μια οξεία αίσθηση αυτοσαρκαστικού χιούμορ στον τρόπο που βλέπουν τον κόσμο.

Απ’ ό,τι φαίνεται, μια καλή σκηνή σεξ μέσα σε μυθιστόρημα μπορεί να είναι μια σκηνή με χιούμορ. Οπως στην περίπτωση του Μπέντζαμιν και της Τζένιφερ, που κλείνονται στην ντουλάπα…

Ενα από τα ωραία στοιχεία κατά τη συγγραφή της «Μέσης Αγγλίας» ήταν ότι το βιβλίο με εξέπληττε συνεχώς. Ηταν ασυνήθιστη εμπειρία για μένα. Κανονικά σχεδιάζω τα βιβλία μου πολύ προσεκτικά και λίγα πράγματα μένουν για να αλλάξω στο τέλος. Αλλά με αυτό το μυθιστόρημα ήθελα να είμαι περισσότερο αυθόρμητος. Επειδή η μεγάλη εικόνα της αφήγησης βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, δεν ήθελα να επιβάλω μια περίπλοκη υπόθεση, όπως στο παρελθόν. Αφησα, λοιπόν, τα ίδια τα γεγονότα – το background – να ξεδιπλωθούν, ενώ στο προσκήνιο προσπάθησα απλώς να παρατηρήσω και να «ακούσω» τους χαρακτήρες μου (αντί να τους μανιπουλάρω). Ηθελα να αντιδρούν στα γεγονότα όσο το δυνατόν πιο «φυσιολογικά». Μία από τις συνέπειες αυτής της «απελευθερωτικής» τεχνικής ήταν ότι ο τόνος σε συγκεκριμένες σκηνές δεν έμοιαζε μ’ αυτόν που ανέμενα. Ορισμένες από τις σκηνές που ήθελα να είναι αστείες κατέληγαν σοβαρές και άλλες που τις περίμενα δραματικές έπαιρναν χιουμοριστική κατεύθυνση. Μια τέτοια ήταν η σκηνή σεξ μεταξύ του Μπέντζαμιν και της Τζένιφερ, την οποία αναφέρετε. Από την αρχή προοριζόταν αστεία, αλλά καθώς την έγραφα συγκινήθηκα από τη συναισθηματική θαλπωρή μεταξύ των χαρακτήρων περισσότερο απ’ όσο περίμενα. Στην αρχή, λοιπόν, στόχευα μόνο σε ένα κωμικό εφέ. Τελικά έγινε μία από τις πλέον αγαπημένες μου σκηνές μέσα στο βιβλίο – και μία από τις πιο τρυφερές.

Οι αναγνώστες

«Νομίζω ότι {LF}οι υποστηρικτές {LF}της εξόδου {LF}δεν διαβάζουν»

Ποια ήταν η προσωπική σας «περιπέτεια» εν μέσω της ταυτότητας κρίσης που οδήγησε στην ψήφο του Brexit; Τι σημαίνει για εσάς το «να είμαι Βρετανός», αλλά και η Ευρωπαϊκή Ενωση ως ιδέα και ως πραγματικότητα;

Για δώδεκα χρόνια, μέχρι το 1973, έζησα σε μια χώρα που δεν ήταν μέλος της ΕΟΚ. Αλλά για τα τελευταία 46 χρόνια ήμουν πολίτης στην κοινότητα των ευρωπαϊκών κρατών. Οπως οι περισσότεροι Βρετανοί, θεωρούσα δεδομένη την ευρωπαϊκή μου ταυτότητα, ένιωθα ότι ήταν ένα ισχυρό προνόμιο και ποτέ δεν την αμφισβητούσα στα σοβαρά. Οι περισσότεροι Βρετανοί ήταν έτσι μέχρι το 2016, οπότε προέκυψε το δημοψήφισμα και οι επιτήδειοι επικοινωνιολόγοι δούλεψαν σκληρά για να πείσουν τους πολίτες ότι πολλά από τα προβλήματα στη ζωή τους προέκυψαν ως αποτέλεσμα της συμμετοχής στην ΕΕ. Το δημοψήφισμα αποκάλυψε όλες τις μορφές διχασμού στη βρετανική κοινωνία, γεγονός που κατέληξε εξαιρετικά επώδυνο και οι πολίτες δεν θέλουν πλέον να σκέφτονται – εξ ου και η συχνά εκπεφρασμένη επιθυμία τους «απλώς να φύγουμε» από την ΕΕ και «να το πάρουμε απόφαση» – σαν να λύνονται μ’ αυτή τη μαγική φόρμουλα όλα μας τα προβλήματα. Αλλά αυτή είναι φυσικά μια φαντασίωση, ενώ οι διαιρέσεις δεν πρόκειται να εξαφανιστούν σύντομα. Είμαστε διχασμένοι σε πολλούς άξονες: νέοι / ηλικιωμένοι, μορφωμένοι / λιγότερο μορφωμένοι, πόλη / ύπαιθρος, επαρχίες / πρωτεύουσα, φιλελεύθεροι / απολυταρχικοί, Αγγλία / Σκωτία κ.ά. Ολα αυτά θα συνεχίσουν να μας χωρίζουν. Το αν πιστεύουμε ή όχι στο ιδεώδες της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι ελάχιστα σχετικό. Και δεν ήταν αυτό που είχαν υπόψη τους οι ψηφοφόροι στο δημοψήφισμα.

Πώς πιστεύετε ότι θα αντιδρούσε ένας υποστηρικτής του Brexit εάν διάβαζε τη «Μέση Αγγλία»;

Νομίζω ότι γενικά είναι απίθανο να τη διαβάσει, επειδή υποψιάζομαι ότι οι περισσότεροι υποστηρικτές του Brexit δεν διαβάζουν σύγχρονη λογοτεχνία. Οπως πάντα, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι γράφοντας σπαταλάω τον χρόνο μου (σ.σ.: αξίζει η παράθεση της παροιμιακής φράσης του Κόου, «I find myself preaching to the converterd). Το μυθιστόρημα μάλλον θα προσφέρει ένα είδος comfort food στους υποστηρικτές της παραμονής παρά οτιδήποτε που θα άλλαζε το μυαλό των υποστηρικτών της εξόδου.

Τζόναθαν Κόου
Μέση Αγγλία
Μτφ. Αλκηστις Τριμπέρη, εκδ. Πόλις, 2019, σελ. 600
Τιμή: 20 ευρώ