«Αποφάσισα ότι ο καμβάς μου θα είναι η κοινωνία»

Η Πλατεία Βικτωρίας έχει έναν μικρό πεζόδρομο με το όνομα Ελπίδος. Εως το 2016 η ονομασία του ήταν ένας ευφημισμός για την περιοχή που τη χαρακτήριζαν οι σκιές της κρίσης και οι δυσκολίες κοινωνικής ενσωμάτωσης των μεταναστών. Και ο αριθμός 13 στην οδό Ελπίδος έκανε το γύρισμα της μοίρας όταν το 2017 ένα καλλιτεχνικό έργο, μέρος της documenta 14, παρουσιάστηκε, παρέμεινε και συνεχίζει να ακτινοβολεί εμπιστοσύνη για το αύριο. Στον χώρο του λεγόμενου Πρότζεκτ της Πλατείας Βικτωρίας η καλλιτέχνις Μαρία Παπαδημητρίου προσφέρει καφέ και απλές ιδέες συνύπαρξης με τους γείτονες.

«Το λέμε VSP για συντομία, κρατώντας τον τίτλο Victoria Square Project όπως παρουσιάστηκε το 2017 ως έργο του αμερικανού καλλιτέχνη Ρικ Λόου για την documenta 14. Ο Ρικ έψαχνε έναν έλληνα συνεργάτη για να κινητοποιήσει τον μηχανισμό για την προετοιμασία του έργου του που ήθελε να του δώσει κοινωνική διάσταση. Καθώς με ενδιαφέρει και εμένα η συναναστροφή ανθρώπων, οι εικαστικές δράσεις με διαφορετικές κοινωνικές ομάδες και επειδή ήδη είχα ξεκινήσει από το 2012 στην περιοχή του Ελαιώνα ένα ανάλογο πρότζεκτ, στον χώρο του Suzy Tros, συναντηθήκαμε με τον Ρικ για να οργανώσουμε το πρόγραμμα της Πλατείας Βικτωρίας. Και αυτό πήρε σήμερα τέτοιες διαστάσεις που ούτε και εμείς δεν το περιμέναμε».

Εννοεί ότι τα απογεύματα της Κυριακής πολύ συχνά ο πεζόδρομος εξελίσσεται σε πάρτι με μουσική από αφρικανικά κρουστά, όπου ο χορός συγκεντρώνει κόσμο και από άλλες περιοχές της πόλης. Οτι οι πιο εξεζητημένες σειρές ομιλιών για ζητήματα ταυτότητας, περιβάλλοντος, κοινωνιολογίας, φιλοσοφίας συμβαίνουν γύρω από έναν κύκλο θαμώνων του VSP. Οτι Τμήματα Αρχιτεκτονικής από τα Πανεπιστήμια του Μονάχου, της Θεσσαλίας, του Τελ Αβίβ και του Μετσόβιου Πολυτεχνείου έχουν περάσει από το VSP οργανώνοντας ερευνητικά θέματα σχεδιασμού της περιοχής. Την ίδια ώρα που οι κάτοικοι της περιοχής με το πέρασμα του χρόνου έμαθαν να υποδέχονται στα οργανωμένα τραπέζια του VSP, με κουζίνες από χώρες της Αφρικής, το Πακιστάν, το Αφγανιστάν, την Ινδία, ανθρώπους και ιστορίες από άλλα μέρη.

«Αν δεν ήμασταν καλλιτέχνες και ταυτόχρονα εκπαιδευτικοί, δεν θα ξέραμε πώς να τα οργανώσουμε αυτά ούτε τι ακριβώς χρειάζονταν οι κάτοικοι εδώ πέρα. Η εμπειρία της διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο του Βόλου για εμένα και στο Πανεπιστήμιο του Χιούστον για τον Ρικ Λόου μάς βοήθησε να δώσουμε στο VSP και χώρο στην εκπαιδευτική διαδικασία και να δουλεύουμε με τα παιδιά από το Β’ Γενικό Λύκειο Θόδωρος Αγγελόπουλος της Χέυδεν ακόμα και τη σχολική εφημερίδα τους. Από το 2016 που πρωτοήρθαμε έως το 2019 σίγουρα υπάρχει απόσταση χρόνου. Ηταν το απαραίτητο για όλους μας διάστημα μέχρι να μας εμπιστευθούν και να γίνουμε μέρος της γειτονιάς. Μιας γειτονιάς όπου δημιουργείται εκπληκτική ποικιλία από κατοίκους της Βικτωρίας που γεννήθηκαν εδώ, άλλους που ήρθαν ως εσωτερικοί μετανάστες από άλλες περιοχές της Ελλάδας και στη συνέχεια προστέθηκαν και οι πρόσφυγες. Νομίζω ότι σήμερα είμαστε κομμάτι αυτής της περιοχής. Γιατί εκτός από δημιουργικές δραστηριότητες για μεγάλους και παιδιά το VSP είναι ένα ανοιχτό καθιστικό για την Πλατεία Βικτωρίας. Ο κόσμος έρχεται για να καθίσει, να χρησιμοποιήσει το Ιντερνετ, να διαβάσει ένα βιβλίο από τη βιβλιοθήκη μας, να πιει καφέ, να συζητήσει. Σαν να ήταν στο σπίτι τους με παρέα. Αλλωστε και ο χώρος είναι διαμορφωμένος για να θυμίζει καθιστικό ενός σπιτιού, αφού φτιάχτηκε με έπιπλα και αντικείμενα δωρισμένα από φίλους και εθελοντές και όχι με έτοιμα έπιπλα επαγγελματικών χώρων. Μάλιστα, αυτή η αίσθηση σπιτιού αλλάζει και διαρρύθμιση ανάλογα με τις δραστηριότητες που ποικίλλουν από εργαστήρια πλεξίματος, μόδας, θεάτρου, χορού, προβολών σινεμά ή συμποσίων».

Στην Ελευσίνα μια φορά. Ενα λεπτό ευφορικό άρωμα από ξυσμένη φλούδα πορτοκάλι διεγείρει την όσφρησή μας. Απέναντί μας, από την άλλη πλευρά της τραπεζαρίας, στρωμένης με κέντημα – δώρο της Φώφης Ακριθάκη, η Κλικ – η αφρικανική ψυχή του VSP – υποκύπτει στην επιθυμία της να φτιάξει γλυκό από πορτοκάλι κάνοντας διάλειμμα από το πλέξιμό της. Η Μαρία Παπαδημητρίου δεν χρειάζεται να υποστηρίξει περισσότερο αυτό το σπιτικό πολλαπλών ενοίκων. «Ολο το πρόγραμμα λειτουργεί με φιλανθρωπικές χορηγίες. Αυτό μας δίνει τη δυνατότητα να καλούμε και καλλιτέχνες από το εξωτερικό, τους οποίους φιλοξενούμε σε γύρω διαμερίσματα ώστε να δημιουργήσουμε μια γειτονιά τέχνης. Βέβαια, δεν γίνεται όλα να τα περιμένουμε από τον εθελοντισμό. Οι άνθρωποι που εργάζονται στο VSP πληρώνονται για αυτό που προσφέρουν».

Στη συνέχεια, η μικρή Σαντάφ μπήκε μέσα για να παίξει με τα ρούχα της γκαρνταρόμπας του VSP και η Μαρία Παπαδημητρίου τη σύστησε ως την άτυπη μεταφράστριά της στα φαρσί. Κατόπιν ο μικρός Πεϊμάν από το Αφγανιστάν μπήκε για να δει τα βιβλία.

Μα μπορεί η τέχνη να κρατηθεί ως προτεραιότητα στη ζωή της καλλιτέχνιδας; «Στα τέλη του ’80 συνειδητοποίησα ότι είχα βαρεθεί να είμαι κλεισμένη στο εργαστήριό μου και να ζωγραφίζω. Αποφάσισα ότι ο καμβάς μου θα είναι η κοινωνία. Οταν βγεις έξω από το εργαστήριό σου, τα έργα που κάνεις – και φυσικά εμπλέκονται πολλοί άνθρωποι σε αυτά – βασίζονται στην έρευνα. Μέσα στο εργαστήριο διερευνάς το υλικό και τη μέθοδο. Οταν όμως δουλεύεις με τον κόσμο, υπάρχει έρευνα ιστορίας, ανθρωπολογίας, κοινωνιολογίας, ψυχολογίας, οικονομίας. Αυτό το πολυσυλλεκτικό, ατάκτως ερριμμένο τμήμα της καλλιτεχνικής προετοιμασίας είναι που με ενδιαφέρει πολύ. Και αυτό πρόκειται να επιχειρήσουμε για άλλη μία φορά στο έργο “Τιτανομαχία. Πέτρες και κόκαλα [Μια συναρμογή ερειπίων]” που δουλεύουμε για την Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης και ξεκινά από αυτόν τον μήνα στην Ελευσίνα, με επιμελητές τον Γιώργο Τζιρτζιλάκη και τον Θεόφιλο Τραμπούλη.

Τα κεντρικά χαρακτηριστικά αυτού που συζητάμε είναι αυτή η έννοια της αρχαιολογίας του παρόντος, η οποία κάνει εκσκαφές, ανασκαφές σε δύο επίπεδα. Το ένα είναι στο πραγματικό του εδάφους, της γης. Το άλλο είναι να κάνεις ανασκαφές στο επίπεδο της μνήμης και του ασυνειδήτου. Αυτή η μνήμη είναι η συλλογική μνήμη των κατοίκων της Ελευσίνας, αλλά και η μνήμη μου ως καλλιτέχνιδας και της ομάδας μου. Αρα έχουμε δύο “κασμάδες”. Και οι δύο σκάβουν το έδαφος, αυτά που είναι επί του εδάφους – τα συμπλέγματα – και αυτά που είναι στη μνήμη. Δηλαδή η αρχαιολογία εδώ γίνεται στο επίπεδο του εδάφους όπου είναι τα συμπλέγματα των πεταμένων, αυτά που λέμε “τα έξοχα των ανθρώπων” που αφήνουν παραπεταμένα, αυτού του πολιτισμού της Ελευσίνας που αναμειγνύει τη βιομηχανία με την αρχαιολογία. Και αυτά που βρίσκονται στο φαντασιακό και στη μνήμη των ανθρώπων, των κατοίκων και της δικής μας καλλιτεχνικής ομάδας.

Στη δουλειά μου έχω και κάτι άλλο χαρακτηριστικό. Δηλαδή είναι τα ευρεθέντα αντικείμενα τα οποία αναπροσαρμόζω. Το έκανα και στο ΤΑΜΑ με τους Ρομά και στην Biennale στη Βενετία στα “Αγριμικά” με ό,τι βρήκα μέσα στο ελληνικό περίπτερο και έφτιαξα εκεί το εργαστήριό μου. Σε όλη μου τη δουλειά κάνω πράγματα τα οποία αρχικά είναι objets trouvés, τα οποία ξανακάνω. Είναι σαν να κάνω ένα DIY (do it yourself) ανακατασκευής ενός χώρου από τα ίδια τα ευρεθέντα υπολείμματα. Στην περίπτωση της Ελευσίνας θα ξεκινήσει σε έναν χώρο που μας παραχωρεί η Πολιτιστική Πρωτεύουσα. Είναι το Αναψυκτήριο, μπροστά στην παραλία, εκεί θα στηθεί ένα εργαστήριο γλυπτικής όπου θα δουλεύουν οι κάτοικοι της Ελευσίνας μαζί με καλεσμένους ξένους καλλιτέχνες. Θα είναι σαν παλιό καλλιτεχνικό εργαστήριο, χωρίς νέα τεχνολογία, ώστε να δουλέψουμε με τα χέρια μας πάνω στην ιδέα της Τιτανομαχίας, καθένας με τα προσωπικά του βιώματα. Σκοπός μας είναι να αναδειχθεί σε χώρο δημιουργίας, συναναστροφής και ρεμβασμού και νομίζω ότι μπορεί να παραμείνει ανοιχτός και ενεργός και μετά τη δική μου παρέμβαση».

«Ενθουσιάζομαι καθώς μέσα από αυτές τις συνεργασίες για τα διαφορετικά και μεγάλα έργα των τελευταίων ετών δημιουργήθηκαν φιλίες και διασταυρώθηκαν οι πορείες τόσο πολλών ανθρώπων. Κάποιοι προστέθηκαν στη δική μου ομάδα, άλλοι από την ομάδα συνάντησαν με αυτήν την ευκαιρία κόσμο από έξω που τον έφεραν μέσα ή βγήκαν εκείνοι προς το εξωτερικό. Αλλά και εγώ προστίθεμαι στους άλλους. Αυτό έγινε και με τον Ρικ Λόου καθώς ξεπεράσαμε πλέον το έργο του για την documenta και φτιάξαμε μια μεγάλη φιλία. Γιατί το να δουλεύεις την τέχνη σε δημόσιο χώρο προϋποθέτει γενναιοδωρία».